സമകാലിക ഇന്ത്യന്‍ കലാകൃത്തുക്കളില്‍ പ്രമുഖയാണ്‌ ശില്പ ഗുപ്ത. വീഡിയോ ആര്‍ട്ട്, ഇന്ററാക്റ്റീവ് കമ്പ്യൂട്ടര്‍-ബേസ്ഡ് ഇന്‍സ്റ്റലേഷന്‍, സൗണ്ട് ഇന്‍സ്റ്റലേഷന്‍, പ്രകടനം എന്നീ മേഖലകളില്‍ തന്റെ കയ്യൊപ്പ് പതിപ്പിച്ച ശില്പയുടെ കലാസൃഷ്ടികളിലെ പ്രധാന വിഷയം ഭൗതികവും സാമൂഹികവും മാനസികവുമായ അതിരുകളെ കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണമാണ്. ഈ വേര്‍തിരിവുകള്‍ വ്യക്തികളെയും സമൂഹങ്ങളെയും ദേശീയ സ്വത്വങ്ങളെയും എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യയും നിരീക്ഷണവും പോലുള്ള വിവിധ സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ ഇത് എങ്ങനെ നടപ്പിലാക്കുന്നുവെന്നും അവര്‍ പരിശോധിക്കുന്നു.

ശില്പയുടെ പല ഇന്‍സ്റ്റലേഷനുകളും വാക്കുകളുടെയും ഭാഷയുടെയും ശക്തിയെ കുറിച്ചും സെന്‍സര്‍ഷിപ്പിന്റെയും അടിച്ചമര്‍ത്തപ്പെട്ട ശബ്ദങ്ങളുടെയും സ്വാധീനത്തെ കുറിച്ചും ആഴത്തില്‍ പഠിക്കുന്നു. തങ്ങളുടെ വിശ്വാസങ്ങള്‍ കാരണം നിശബ്ദമാക്കപ്പെട്ടതോ തടവിലാക്കപ്പെട്ടതോ ആയവര്‍ക്ക് അവര്‍ ശബ്ദം നല്‍കുന്നു, മനുഷ്യന്റെ പ്രതിരോധ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളെയും പ്രതിരോധ ശേഷിയേയും ഉയര്‍ത്തിക്കാട്ടുന്നു.

^{ശിൽപ ഗുപ്ത | PHOTO: WIKI COMMONS}
മനുഷ്യ ജീവിതത്തില്‍ ദൃശ്യമോ അദൃശ്യമോ ആയ വിവരങ്ങള്‍ എങ്ങിനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു, ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു, പ്രക്ഷേപണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു, ആന്തരികവല്ക്കരിക്കപ്പെടുന്നു, ഈ പ്രക്രിയകൾ ലോകത്തെയും സ്വത്വത്തെയും സാമൂഹിക ഘടനകളെയും കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ഗ്രാഹ്യത്തെ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്നിവയെക്കുറിച്ച് അവരുടെ കൃതികള്‍ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുന്നു. സാമൂഹിക, സാംസ്കാരിക, സാമ്പത്തിക, സാങ്കേതിക രൂപങ്ങളിലുള്ള മാധ്യമങ്ങൾ നിഷ്പക്ഷ ഉപകരണങ്ങളല്ല, മറിച്ച് അസ്തിത്വത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രേരണയുടെ പ്രകടനങ്ങളാണ്. മാര്‍ട്ടിന്‍ ഹൈഡെഗറുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ഈ പ്രേരണ ‘അധികാരത്തിനായുള്ള ഒരു കഠിനമായ ഇച്ഛാശക്തി’യായി പ്രകടമാകുന്നു, അവിടെ മാധ്യമങ്ങൾ ആധിപത്യത്തിനും മാനദണ്ഡങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നതിനുമുള്ള ചലനാത്മക പോരാട്ടത്തിൽ ഉപകരണങ്ങളായി മാറുന്നു. മാധ്യമങ്ങൾ മാനദണ്ഡങ്ങളായി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞാൽ ഇതിനെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നതും ഇതില്‍ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുന്നതും പ്രയാസകരമാക്കുന്നു.

ലോകത്തിലെ പ്രശസ്തങ്ങളായ ഗാലറികളിലും മേളകളിലും ശില്പ പ്രദര്‍ശനങ്ങള്‍ നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. അതുപോലെ ലോകത്തിലെ പ്രശസ്തങ്ങളായ പല ഗാലറികളുടെ ശേഖരങ്ങളില്‍ അവരുടെ സൃഷ്ടികള്‍ ഉള്‍പ്പെടുന്നു.

ശില്പ ഗുപ്തയുടെ പ്രധാന പ്രവര്‍ത്തന മേഖലയാണ് സൗണ്ട് ഇന്‍സ്റ്റലേഷന്‍. ഇതിലൂടെ സ്വത്വം, അതിർത്തികൾ, സെൻസർഷിപ്പ്, ഭാഷയുടെ ശക്തി എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ വിഷയങ്ങൾ ഗുപ്ത പര്യവേക്ഷണം ചെയ്യുന്നു. ആദ്യകാല പരീക്ഷണാത്മക ശബ്ദകലകളിൽ നിന്ന് സങ്കീർണ്ണവും ആഴത്തിലുള്ളതുമായ അനുഭവങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന സൗണ്ട് ഇൻസ്റ്റലേഷൻ കലയ്ക്ക് സമ്പന്നവും വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ ഒരു ചരിത്രമുണ്ട്. കലയുടെയും സംഗീതത്തിന്റെയും പരമ്പരാഗത സങ്കൽപ്പങ്ങളെ വെല്ലുവിളിച്ച അവാംഗ്-ഗാര്‍ഡ് പ്രസ്ഥാനത്തില്‍ ശബ്ദകലയുടെ ഉത്ഭവം കണ്ടെത്താൻ കഴിയും.

^{ശിൽപ ഗുപ്തയുടെ കലാസൃഷ്ടികളിൽ ഒന്ന് | PHOTO: SHILPAGUPTA.COM}
ലൂയിജി റുസ്സോളോയുടെ (Luigi Russolo) ‘ആർട്ട് ഓഫ് നോയ്‌സസ്’(Art of Noises) മാനിഫെസ്റ്റോ സംഗീതത്തിന്റെയും ശബ്ദത്തിന്റെയും പരമ്പരാഗത സങ്കൽപ്പങ്ങളെ അടിസ്ഥാനപരമായി വെല്ലുവിളിച്ച വിപ്ലവകരവും വളരെയധികം സ്വാധീനം ചെലുത്തുകയും ചെയ്ത ഒരു മാനിഫെസ്റ്റോ ആയിരുന്നു.  ഇറ്റാലിയൻ ഫ്യൂച്ചറിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിലെ ഒരു പ്രധാന വ്യക്തിയെന്ന നിലയിൽ, നഗരത്തിന്റെയും യന്ത്രങ്ങളുടെയും ശബ്ദങ്ങളെ സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് ആധുനിക വ്യാവസായിക യുഗത്തിനായി സംഗീതത്തെ പുനർനിർവചിക്കാൻ റുസ്സോളോ ശ്രമിച്ചു. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സംഗീതത്തിന്റെയും ശബ്ദകലയുടെയും പാതയെ എന്നെന്നേക്കുമായി മാറ്റിമറിച്ചുകൊണ്ട്, സോണിക് സാധ്യതകളുടെ ഒരു വലിയ പുതിയ ലോകത്തേക്ക് വാതിൽ തുറന്ന ഒരു പ്രവചന സ്വഭാവമുള്ള പ്രഖ്യാപനമായിരുന്നു ഈ മാനിഫെസ്റ്റോ.

1958ലെ ബ്രസ്സൽസ് വേൾഡ് ഫെയറില്‍ നിര്‍മ്മിച്ച ഫിലിപ്സ് പവലിയൻ, ഫിലിപ്സിന്റെ സാങ്കേതിക മുന്നേറ്റങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിക്കാൻ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത ഒരു മൾട്ടിമീഡിയ പ്രദര്‍ശനമായിരുന്നു. എഡ്ഗാർഡ് വരേസിന്റെ (Edgard Varèse) ഇലക്ട്രോണിക് സംഗീത ശകലമായ പോം ഇലക്‌ട്രോണിക്, ഇയാനിസ് സെനാകിസിന്റെ (Iannis Xenakis) പരീക്ഷണാത്മക മ്യൂസിക് കോമ്പോസിഷനായ കോൺക്രീറ്റ് പിഎച്ച് എന്നിവയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ശബ്‌ദം, വാസ്തുവിദ്യ, ദൃശ്യങ്ങൾ എന്നിവ സമന്വയിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഈ അവതരണം സൃഷ്ടിച്ചത്. 325 ലൗഡ്‌സ്പീക്കറുകൾ ഉപയോഗിച്ച് ശബ്ദത്തെ സ്ഥലത്തില്‍ വിതരണം ചെയ്ത ഈ അവതരണം ചലനാത്മകവും ആഴത്തിലുള്ളതുമായ ശബ്ദാനുഭവം സൃഷ്ടിച്ചു. "ഒരു കോമ്പോസിഷന്റെ ഘടകങ്ങൾ സ്ഥലത്തില്‍ സ്ഥാപിക്കുന്നതിലും, ശ്രോതാവിന് അവ സ്വന്തം സമയത്തില്‍  സ്ഥാപിക്കാൻ അനുവദിക്കുന്നതിലും" ഉള്ള തന്റെ താൽപ്പര്യം വിവരിച്ചുകൊണ്ട് 1971ൽ മാക്സ് ന്യൂഹൗസ് (Max Neuhaus) ആണ് ‘സൗണ്ട് ഇന്‍സ്റ്റലേഷന്‍’ എന്ന പദം രൂപപ്പെടുത്തിയത് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. 1970കളുടെ അവസാനത്തിലും 1990കളിലും ഈ പദം പ്രചാരത്തിലായി.

ശില്പ ഗുപ്തയുടെ ‘For, In Your Tongue, I Cannot Fit’ എന്ന സൃഷ്ടിയിൽ ഒരു വലിയ, മങ്ങിയ വെളിച്ചമുള്ള മുറി. അവിടേക്ക് കടന്നാല്‍ ഒരു പുണ്യസ്ഥലത്തേക്കോ ശാന്തമായ ലൈബ്രറിയിലേക്കോ കടന്നുവന്നതുപോലെ നമുക്ക് തോന്നും. കണ്ണുകൾ ഇരുട്ടുമായി പരിചിതമാകുമ്പോൾ നിരവധി മൈക്രോഫോണുകൾ (നൂറെണ്ണം) സീലിംഗിൽ നിന്ന് തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നത് നാം കാണുന്നു. അവ വിവിധ ഉയരങ്ങളിൽ തൂക്കിയിട്ടിരിക്കുന്നു. അവ ചിതറിക്കിടക്കുകയല്ല; മുറിയുടെ മുഴുവൻ ഭാഗവും നിറച്ചുകൊണ്ട് ചിട്ടയില്‍ നിരനിരയായി ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുകയാണ്. അതിനാല്‍ ഇത് ഒരു വനമോ അല്ലെങ്കിൽ ലോഹവസ്തുക്കളുടെ ഇടതൂർച്ചയായോ അനുഭവപ്പെടുന്നു.

^{'For, In Your Tongue, I Cannot Fit' | PHOTO: SHILPAGUPTA.COM}
ഓരോ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന മൈക്രോഫോണിനും താഴെ ലോഹ ദണ്ഡുകളില്‍ തറച്ച കടലാസ് ഷീറ്റുകൾ. ഓരോന്നിലും ഒരു കവിതയിലെ ചില വരികൾ ആലേഖനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. സ്പീക്കറുകളായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഈ മൈക്രോഫോണുകളിൽ നിന്ന് ശബ്ദങ്ങൾ ഉയർന്നുവരാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇംഗ്ലീഷ്, സ്പാനിഷ്, അറബിക്, റഷ്യൻ, അസെറി, ഹിന്ദി മുതലായ ഭാഷകളിൽ, ഒരു പുരുഷനോ സ്ത്രീയോ കവിതയുടെ ഒന്നോ രണ്ടോ വരികൾ ചൊല്ലുന്ന ശബ്ദങ്ങൾ കേൾക്കാം. ഒരു ശബ്ദം ഒരു വരി ചൊല്ലിയതിന് തൊട്ടുപിന്നാലെ, മുറിയിലെ മറ്റ് 99 മൈക്രോഫോണുകളിലൂടെ അത് പ്രതിധ്വനിക്കുകയും ഉച്ചത്തിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതൊരു കൂട്ടായ മന്ത്രണം അല്ലെങ്കിൽ കോറസ്  പോലെയാണ്. ശബ്ദം എല്ലാ ദിശകളിൽ നിന്നും നമ്മിലേക്ക് അരിച്ചെത്തുന്നു. ഈ കോറസ് സ്ഥലത്തിലൂടെ നീങ്ങുകയും നമ്മെ വേട്ടയാടുന്ന കവിതാ പാരായണത്തിന്റെ  തുടർച്ചയായ ഒരു ശ്രേണി രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അപ്പോള്‍ അത് മുറിയിൽ കഴുകുന്ന കവിതയായി അനുഭവപ്പെടുന്നു.

ഈ ശബ്ദങ്ങളും, കമ്പിയില്‍ തുളയ്ക്കപ്പെട്ട ഓരോ കടലാസ് കഷണങ്ങളും ഓരോ കവിയെയാണ് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്. ഏഴാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ ഇന്നുവരെ തങ്ങളുടെ രചനകൾ കാരണമോ രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകൾ കാരണമോ നിശ്ശബ്ദരാക്കപ്പെടുകയോ, തടവിലാക്കപ്പെടുകയോ, നാടുകടത്തപ്പെടുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ കൊല്ലപ്പെടുകയോ ചെയ്ത കവികൾ. ഇവ സാധാരണ കവിതകളല്ല; അധികാരത്തോട് സത്യം വിളിച്ചുപറയാൻ ധൈര്യം കാണിച്ചവരുടെ, പലപ്പോഴും വ്യക്തിപരമായ വലിയ ത്യാഗങ്ങൾ സഹിച്ചവരുടെ കൃതികളുടെ ശകലങ്ങളാണിവ. ഈ കവികൾക്ക് ശബ്ദം നൽകാനുള്ള കലാപരമായ ശ്രമമാണിത്. ഒപ്പം   സെൻസർഷിപ്പിന്റെ അക്രമത്തെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു.  

ലോഹ ദണ്ഡ് കടലാസിനെ തുളയ്ക്കുന്നത് ഈ കവികൾ നേരിട്ട അക്രമത്തിന്റെയും അടിച്ചമർത്തലിന്റെയും ശക്തമായൊരു ദൃശ്യരൂപകമാണ്. അവരെ ഇല്ലാതാക്കുകയോ നിശബ്ദരാക്കുകയോ ചെയ്തുവെങ്കിലും, അവരുടെ വാക്കുകൾ ഇപ്പോൾ 100 ശബ്ദത്തിൽ ഉച്ചത്തിൽ മുഴങ്ങുന്നു എന്നത്, അവരുടെ വാക്കുകളെയും ആശയങ്ങളെയും ചെറുത്തുനിൽപ്പിനെയും യഥാർത്ഥത്തിൽ നശിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് കാണിക്കുന്നു.

^{'For, In Your Tongue, I Cannot Fit' | PHOTO: SHILPAGUPTA.COM}
ഇൻസ്റ്റലേഷന്റെ തലക്കെട്ട്, പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിലെ അസർബൈജാനി കവി അലി ഇമാദുദ്ദീൻ നസിമിയുടെ കവിതയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. “രണ്ട് ലോകങ്ങൾ എന്നിൽ ഒതുങ്ങാം, എന്നാല്‍ എനിക്ക് ഈ ലോകങ്ങളില്‍ ഒതുങ്ങാൻ കഴിയില്ല" - നസീമിയുടെ ഈ വരികള്‍ അതിരുകളില്ലാത്ത ആന്തരിക ലോകത്തെ പരിമിതമായ ബാഹ്യ യാഥാർത്ഥ്യത്തിനെതിരെ നിര്‍ത്തുന്നു. "കവിതയ്ക്ക് ആത്മഹത്യയല്ലാതെ മറ്റൊരു മാർഗവുമില്ല" - അങ്ങേയറ്റത്തെ നിരാശയെയും കലാപത്തെയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ഈ വരികള്‍ ‘വിശക്കുന്ന തലമുറ’ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്ഥാപകരിലൊരാളായ മലായ് റോയ് ചൗധരിയുടെതാണ്. "ഒരു അഭയാർത്ഥി എന്നതിനർത്ഥം ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ലഭിക്കാൻ ക്യൂവിന്റെ അവസാനം നിൽക്കുക എന്നാണ്. കാരണം അറിയാതെ നിങ്ങളുടെ മുത്തച്ഛൻ ചെയ്ത കാര്യമാണത്. ആ ഭാഗം നിങ്ങളാണ് " - അഷ്‌റഫ് ഫയാദ് (പലസ്തീൻ കവി, എട്ട് വർഷം തടവിനും സൗദി അറേബ്യയിൽ 800 ചാട്ടവാറടിക്കും ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. പിന്നീട് വധശിക്ഷയ്ക്ക് വിധിക്കപ്പെട്ടു).

"ഞാൻ ആരാണ്/ഞാൻ ഒരു വെള്ളച്ചാട്ടത്തിന്റെ ഏകാന്ത ആത്മാവാണ്/ഒരു കവിത/ഏകാന്തതയിൽ എന്നേക്കും വസിക്കുന്നു/എന്റെ ഒഴുകുന്ന ഗാനം ഒരു സ്വപ്നത്തിന്റെ വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞ അടയാളം/എന്റെ ഏക പ്രേക്ഷകർ/നിശ്ചലത" - ഹുവാങ് സിയാങ് (ചൈനീസ് കവി, പതിറ്റാണ്ടുകളായി ജയിലിലും ലേബർ ക്യാമ്പുകളിലും ചെലവഴിച്ചു). "നമ്മൾ ജീവിക്കുന്നത് നമ്മുടെ കാലിനടിയിലുള്ള രാജ്യത്തെ അനുഭവിക്കാതെയാണ്/പത്ത് ചുവടുകൾ അകലെ നിന്ന് നമ്മുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കാൻ കഴിയില്ല/ഏതൊരു സംഭാഷണവും, എത്ര ഹ്രസ്വമാണെങ്കിലും, ക്രെംലിനിലെ പർവത മനുഷ്യനെ ആകർഷിക്കുന്നു, രോഷാകുലനായി" - ഒസിപ് മണ്ടൽസ്റ്റാം (റഷ്യൻ കവി, ഗുലാഗ് ട്രാൻസിറ്റ് ക്യാമ്പിൽ വച്ച് മരിച്ചു).

"അവർ ചോദിച്ചു, 'നിങ്ങൾ അവളെ മരണം വരെ സ്നേഹിക്കുന്നുണ്ടോ?' ഞാൻ പറഞ്ഞു, 'എന്റെ ശവക്കുഴിയിൽ വച്ച് അവളെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുക, അവൾ എന്നെ എങ്ങനെ ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരുന്നുവെന്ന് കാണുക." - മഹ്മൂദ് ദർവിഷ് (പലസ്തീൻ കവി). "സ്വപ്നം കാണാനല്ല, ലോകത്തെ മാറ്റാനാണ് ഞാന്‍ സ്വപ്നം കാണുന്നത്" - മാർട്ടിൻ കാർട്ടർ (ഗയാനയിലെ കവി, രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തിന് തടവിലാക്കപ്പെട്ടു). "ആ ശാന്തമായ നിശബ്ദത എന്നെ വിളിക്കുന്നു, എന്റെ രക്തത്തോട് ഏത് നുണയും നിരസിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു" - കിം ചി-ഹ (ദക്ഷിണ കൊറിയൻ കവി, ജനാധിപത്യത്തിനുവേണ്ടിയുള്ള പ്രവർത്തനത്തിന് തടവിലാക്കപ്പെട്ടു). “ഞാൻ എന്റെ ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തേക്ക് ഒറ്റയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു, പക്ഷേ ആളുകൾ കൂടെ ചേരുന്നത് തുടർന്നു, അത് ഒരു യാത്രാസംഘമായി മാറി” - മജ്‌റൂഹ് സുൽത്താൻപുരി (ഇന്ത്യൻ ഉറുദു കവിയും ഗാനരചയിതാവും, സർക്കാർ വിരുദ്ധ കവിതയുടെ പേരിൽ ജയിലിൽ കിടന്നു).

^{മഹ്മൂദ് ദർവിഷ് | PHOTO: WIKI COMMONS}
ഗുപ്തയുടെ പ്രതിഷ്ഠാപനത്തിലെ 100 ശബ്ദങ്ങളിലുള്ള മറ്റ് വരികളും, അടിച്ചമർത്തലിന്റെ ആഴങ്ങളിൽ നിന്ന് സംസാരിക്കുമ്പോൾ പോലും, ചെറുത്തുനിൽപ്പിന്റെ ഒരു രൂപമായും, മനുഷ്യാനുഭവത്തിന്റെ ഒരു രേഖയായും, നീതിക്കുവേണ്ടിയുള്ള നിലവിളിയായും കവിതയുടെ ശക്തിയെ അടിവരയിടുന്നു.

‘സിംഗിംഗ് ക്ലൗഡ്’(Singing Cloud) എന്ന ഇന്‍സ്റ്റലേഷനില്‍ ഒരു വലിയ പ്രദർശന സ്ഥലത്ത് പ്രവേശിക്കുമ്പോള്‍ സീലിംഗിൽ നിന്ന് തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ഒരു വലിയ, രൂപരഹിതമായ, ഇരുണ്ട പിണ്ഡം നാം കാണുന്നു. ഇത് ഒരു വലിയ ഇരുണ്ട മേഘം അല്ലെങ്കിൽ ഒരു ജൈവ രൂപം പോലെ പൊങ്ങിക്കിടക്കുന്നതായി നമുക്ക് തോന്നുന്നു. അടുത്തെത്തുമ്പോൾ, ആയിരക്കണക്കിന് കറുത്ത മൈക്രോഫോണുകൾ ഉപയോഗിച്ചാണ് ഈ ‘മേഘം’ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നതെന്ന് നമുക്ക്  മനസ്സിലാകും: അവ ഒരുമിച്ച് ഇടതൂർന്ന് ഒത്തുചേർന്ന്, മുഴുവൻ ആകൃതിയും ഉണ്ടാക്കുന്നു.

വിചിത്രമായ ഈ ‘മൈക്രോഫോൺ മേഘ’ത്തിൽ നിന്ന് ശബ്ദം പുറപ്പെടുന്നു. അത് ഉച്ചത്തിലുള്ള ശബ്ദമുണ്ടാക്കുന്നതല്ല. പകരം, സൂക്ഷ്മവും, മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതും, ഹിപ്നോട്ടിക് ശബ്ദങ്ങളും നിറഞ്ഞതാണ്: മൃദുവായതും, അവ്യക്തവുമായ ശബ്ദങ്ങൾ, പലരും തങ്ങളോടോ പരസ്പരം പിറുപിറുക്കുന്നതുപോലെ. വാക്കുകളുടെയോ, വാക്യങ്ങളുടെയോ, അല്ലെങ്കിൽ കുട്ടിക്കാലത്തെ പ്രാസമൊപ്പിച്ച വരികളുടെ ശകലങ്ങൾ പോലെ ഉയർന്നുവന്ന് പിന്നീട് മങ്ങുന്നു. മൂളലുകള്‍, പാടാൻ സാധ്യതയുള്ള ശബ്ദങ്ങൾ, പക്ഷേ അവ വളരെ അമൂർത്തവും അവ്യക്തമായ രീതിയിലാണ്. സാധാരണമായി റെക്കോർഡിംഗും ശ്രവണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന നിരവധി മൈക്രോഫോണുകൾ ഉപയോഗിച്ച് സൃഷ്ടിച്ച ഈ ഇന്‍സ്റ്റലേഷനില്‍ ഗുപ്ത നിരീക്ഷണം, ലോകത്തിലെ ശബ്ദത്തിന്റെയും വിവരങ്ങളുടെയും വ്യാപകമായ സ്വഭാവം എന്നീ വിഷയങ്ങള്‍ പര്യവേക്ഷണം ചെയ്യുന്നു. എന്നാല്‍, അവയുടെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ (അവയെ സ്പീക്കറുകളാക്കി മാറ്റുന്നതിലൂടെ), ഗുപ്ത ഈ പ്രതീക്ഷയെ അട്ടിമറിക്കുന്നു, അവയെ സ്വീകര്‍ത്താക്കള്‍ ആക്കുന്നതിന് പകരം പ്രക്ഷേപകരാക്കുന്നു.

^{'Singing Cloud' | PHOTO: WIKI COMMONS}
ഈ പദ്ധതിയിൽ ഗുപ്ത, ഹാർവാർഡ് സർവകലാശാലയിലെ മനഃശാസ്ത്രജ്ഞനായ മഹ്‌സറിൻ ബനാജിയുമായി (Mahzarin Banaji) സഹകരിച്ചു. നമ്മുടെ ധാരണകളെയും മനോഭാവങ്ങളെയും പെരുമാറ്റങ്ങളെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്ന അബോധാവസ്ഥയിലുള്ള പ്രക്രിയകളിലേക്ക്, പ്രത്യേകിച്ച് മുൻവിധി, വിവേചനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലേക്ക്, അവരുടെ ഗവേഷണം പലപ്പോഴും ആഴ്ന്നിറങ്ങുന്നു.

മേഘസമാനമായ രൂപവും അവ്യക്തമായ ശബ്ദങ്ങളുടെ ബാഹുല്യവും ഒരു സഞ്ചിതമായ ബോധം ഉണർത്തും, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു സമൂഹത്തിനുള്ളിൽ പറയാത്ത ചിന്തകളുടെയും ഉത്കണ്ഠകളുടെയും ആഗ്രഹങ്ങളുടെയും ശേഖരത്തെ ഉണർത്തും. നമ്മുടെ ധാരണയെയും പെരുമാറ്റത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്ന അദൃശ്യ ശക്തികളുടെ സാന്നിധ്യത്തെ ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

2008ലെ മുംബൈ ഭീകരാക്രമണങ്ങളുടെ സമയത്താണ് ഈ കൃതി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്, അത്തരം സമയങ്ങളിൽ സമൂഹത്തിൽ വ്യാപിക്കുന്ന ഉത്കണ്ഠകളെയും സുരക്ഷയില്ലായ്മയെയും ഭയത്തെയും ഇത് സൂക്ഷ്മമായി പരാമർശിക്കുന്നു. പാടുന്ന അല്ലെങ്കിൽ പിറുപിറുക്കുന്ന മേഘത്തെ നമ്മെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ, കിംവദന്തികൾ, ഭയം എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ പ്രവാഹത്തിന്റെ ഒരു രൂപകമായി കാണാൻ കഴിയും.  

^{2008ലെ മുംബൈ ഭീകരാക്രമണം | PHOTO: WIKI COMMONS}
ശരീരമില്ലാത്ത ശബ്ദത്തിന്റെ ശക്തി: ശബ്ദങ്ങൾ അമൂർത്തവും മനുഷ്യേതരവുമായ രൂപത്തിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്, കൂട്ടായ ബോധത്തിലെ പിറുപിറുക്കലുകള്‍ അല്ലെങ്കിൽ ഛിന്നഭിന്നമായ ഓർമ്മകൾ പോലുള്ള വ്യക്തമായ ഉറവിടമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്ന ശബ്ദങ്ങള്‍ എന്ന ആശയത്തെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു.  

‘100 ഹാൻഡ് ഡ്രോൺ മാപ്‌സ് ഓഫ് ഇന്ത്യ’ (100 Hand Drawn Maps of India) എന്നത് രാജ്യത്വം, അതിരുകൾ, ഓർമ്മകൾ, ആത്മനിഷ്ഠമായ വ്യക്തിത്വം എന്നീ വിഷയങ്ങളെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിക്കുന്ന ശക്തവും ചിന്തോദ്ദീപകവുമായ ഒരു കലാസൃഷ്ടിയാണ്. ഇതൊരു പങ്കാളിത്ത സൃഷ്ടിയാണ്. വിവിധ രാജ്യങ്ങളില്‍ നിന്നുള്ള (ഇന്ത്യ, ഇസ്രായേല്‍, ദക്ഷിണ കൊറിയ) അതിര്‍ത്തിത്തര്‍ക്കങ്ങള്‍ നിലവിലുള്ള രാജ്യങ്ങളില്‍ നിന്നുള്ള വ്യക്തികളോട് അവരുടെ മാതൃരാജ്യത്തിന്റെ ഭൂപടം ഓർമ്മയിൽ നിന്ന് വരയ്ക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്ന ഒരു പരമ്പരയുടെ ഭാഗമാണിത്.

ഈ പരമ്പരയിലെ ഒരു സൃഷ്ടിയില്‍ ശില്പ ഗുപ്ത ഇന്ത്യയിലെ പ്രധാന നഗരങ്ങളില്‍ നിന്നുള്ള മുതിര്‍ന്ന നൂറ് വ്യക്തികളെ ക്ഷണിച്ചു. ഇവരോട് ഓർമ്മയിൽ നിന്ന് ഒരു കാർബൺ ട്രേസിംഗ് പേപ്പറിൽ ഇന്ത്യയുടെ ഭൂപടം വരയ്ക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് ഗുപ്ത ഈ നൂറ് വ്യക്തിഗത ഡ്രോയിംഗുകളും ഒന്നിന് മുകളിൽ ഒന്നായി വച്ച് ഒരു സംയോജിത ചിത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ അടുക്കൽ സാധാരണയായി ഒരു വെള്ള പശ്ചാത്തലത്തിൽ നീല ട്രേസിംഗുകളായിട്ടാണ് ചെയ്യുന്നത്.

ഒരു വലിയ വെള്ളക്കടലാസോ ഇളം നിറമുള്ള പ്രതലമോ സങ്കൽപ്പിക്കുക. ഈ പ്രതലത്തിൽ, നിങ്ങൾക്ക് ഇന്ത്യയുടെ വ്യക്തമായ ഒരു ഭൂപടമല്ല കാണാൻ കഴിയുന്നത്, മറിച്ച് നൂറുകണക്കിന് മങ്ങിയ നീല നിറത്തിലുള്ള ഇന്ത്യയുടെ രൂപരേഖകൾ, എല്ലാം അല്പം വ്യത്യസ്തമായി, ഒന്നിന് മുകളിൽ ഒന്നായി അടുക്കിവെച്ചിരിക്കുന്നത് കാണാം. കാർബൺ ട്രേസിംഗ് പേപ്പറാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത് എന്നതുകൊണ്ട്, വരകൾക്ക് ഒരു പ്രത്യേകതരം, ചെറുതായി മങ്ങിയ നീല നിറമാണ്, അവ ഇരുണ്ടതും കട്ടിയുള്ളതുമല്ല, മറിച്ച് സുതാര്യവും അതിലോലവുമാണ്.

^{'100 Hand Drawn Maps of India' | PHOTO: WIKI COMMONS}
കൃത്യമല്ലാത്ത രൂപമാണ് ഈ സൃഷ്ടിയില്‍ കാണാന്‍ കഴിയുക. ഇന്ത്യയുടെ ഔട്ട്‌ലൈന്‍ കൃത്യമായി യോജിക്കുന്നില്ലെന്ന് പെട്ടെന്ന് മനസ്സിലാകും. ഓര്‍മ്മയില്‍ നിന്ന് വരയ്ക്കുന്നതാകയാല്‍ ഒരാൾ കശ്മീരിനെ കൂടുതൽ വടക്കോട്ട് നീട്ടി വരയ്ക്കാം, മറ്റൊരാൾ ഇന്ത്യയുടെ തെക്കേ അറ്റത്തിന് വ്യത്യസ്തമായ രൂപം നൽകാം. ഇതിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത് വ്യക്തവും നിർവചിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഭൂപടത്തേക്കാൾ ഇന്ത്യയുടെ ഒരു മങ്ങിയ രൂപമാണ്. പലരും ഒരേ പൊതുവായ പ്രദേശം വരച്ചയിടത്ത്, നീല വരകൾ കട്ടിയുള്ളതും ഇരുണ്ടതുമാണ്. ആളുകളുടെ ഓർമ്മകളിൽ കൂടുതൽ വ്യത്യാസങ്ങളുള്ളിടത്ത്(ഒരുപക്ഷേ തർക്ക പ്രദേശങ്ങളിലോ അധികം അറിയപ്പെടാത്ത പ്രദേശങ്ങളിലോ), വരകൾ നേർത്തതും കൂടുതൽ അകന്നതുമാണ്.

ഒരു പ്രിന്റ് ചെയ്ത ഭൂപടത്തിന്റെ വൃത്തിയുള്ളതും കൃത്യവുമായ വരകളല്ല, കൈകൊണ്ട് വരച്ചതിന്റെ നേരിയ വിറയലോ വ്യക്തിഗത പ്രത്യേകതകളോ ഇതില്‍ പലപ്പോഴും കാണാൻ കഴിയും. ഇത് മനുഷ്യന്റെ ഘടകത്തിന് ഊന്നൽ നൽകുന്നു. ദൃശ്യമായ അപൂർണ്ണതയിലും പരസ്പരം കയറിക്കിടക്കുന്ന വരകളിലുമാണ് ഈ സൃഷ്ടിയുടെ ശക്തി. "എല്ലാവരും അവരുടെ രാജ്യത്തെ വ്യത്യസ്തമായി വരയ്ക്കുകയാണെങ്കിൽ, ഒരു 'രാജ്യം' യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണ്? അത് കടലാസിലെ വരകൾ മാത്രമാണോ, അതോ നമ്മുടെ മനസ്സിൽ കൂടുതൽ വഴക്കമുള്ളതും വ്യക്തിപരവുമായ ഒന്നാണോ?"- ഈ ചോദ്യമാണ് ഈ സൃഷ്ടിയിലൂടെ ശില്പ ചോദിക്കുന്നത്. നമ്മുടെ രാജ്യത്തിന്റെ രൂപം പോലെ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒന്നിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണ, ഒരൊറ്റ സാർവത്രിക സത്യത്തേക്കാൾ ഉപരിയായി, നമ്മുടെ സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളാൽ രൂപപ്പെടുന്നതും വളരെ വ്യക്തിപരവുമാണെന്ന് ഇത് എടുത്തു കാണിക്കുന്നു.

ഈ കലാസൃഷ്ടി ബെനഡിക്ട് ആൻഡേഴ്സൺ (Benedict Anderson) മുന്നോട്ട് വച്ച ‘സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെട്ട സമൂഹങ്ങൾ’ (imagined communities) എന്ന ആശയത്തെക്കുറിച്ചാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. ഒരു രാജ്യം എന്നത്, ആ സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമായി സ്വയം കാണുന്ന ആളുകളാൽ സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഒരു സമൂഹമാണെന്ന് ഈ ആശയം പറയുന്നു. ഒരു രാജ്യത്തെ പൗരന്മാരുടെ മനസ്സിൽ ഈ ‘സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെട്ട’ പ്രദേശം എത്രത്തോളം വ്യത്യസ്തവും പലപ്പോഴും പരസ്പരവിരുദ്ധവുമായി നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന് ഗുപ്തയുടെ ഭൂപടങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

^{ബെനഡിക്ട് ആൻഡേഴ്സൺ | PHOTO: WIKI COMMONS}
കാശ്മീർ, വടക്കുകിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ തർക്കമുള്ള അതിർത്തികളുടെ ചരിത്രമുള്ള ഇന്ത്യയെപ്പോലുള്ള ഒരു രാജ്യത്ത് ഈ കലാസൃഷ്ടിക്ക് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥതലങ്ങൾ കൈവരുന്നു. വിദൂരങ്ങളിൽ വച്ച് എടുക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങൾ, സാധാരണക്കാരുടെ ജീവിത യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളിലും മനസ്സിലെ ഭൂപടങ്ങളിലും എങ്ങനെ പ്രതിഫലിക്കുന്നു എന്ന് ഇത് സൂക്ഷ്മമായി ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ രൂപത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂട്ടായ ഓർമ്മ, നിരവധി വ്യക്തികൾ വരച്ച മനോഹരവും അപൂർണ്ണവും അടുക്കിവെച്ചതുമായ ചിത്രങ്ങളിലൂടെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന, കാഴ്ചയിൽ അതിശയിപ്പിക്കുന്ന ഒരു കലാസൃഷ്ടിയാണിത്.

രാജ്യങ്ങള്‍ കൃത്രിമ നിര്‍മ്മിതികളാണെന്നും അതിരുകള്‍ ഒരു നിശ്ചിത യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കാള്‍ ഒരു രാജ്യം/ജനത സ്വയം എങ്ങിനെ സങ്കല്‍പ്പിക്കുന്നു എന്നതുമായി കൂടുതല്‍ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന ആശയത്തിന് ഇത് അടിവരയിടുന്നു. ഈ അപൂര്‍ണ്ണമായ ചിത്രീകരണങ്ങളുടെ ശേഖരം ദേശീയ സ്ഥലങ്ങളെ കുറിച്ചുള്ള കൂട്ടായ, പലപ്പോഴും വൈരുധ്യമുള്ള ധാരണയെ കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നു.

കാഴ്ച്ചക്കാര്‍ ഇന്‍സ്റ്റലേഷന് ചുറ്റും നീങ്ങുമ്പോള്‍ മാറുന്ന കാഴ്ചപ്പാട്, നിശ്ചലവും വസ്തുനിഷ്ഠവുമായത് (ഒരു ഭൂപടം) യഥാര്‍ത്ഥത്തില്‍ സ്ഥിര രൂപത്തില്‍ ഉള്ളതല്ലെന്നും, വ്യാഖ്യാനങ്ങള്‍ക്ക് വിധേയവുമാണെന്ന ആശയത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇത് ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ അതിരുകളുടെ കൃത്യതയേയും അവയുടെ സ്ഥിരതയെ കുറിച്ചുള്ള ധാരണയേയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു.

^{'100 Hand Drawn Maps of India' | PHOTO: WIKI COMMONS}
ഈ സന്ദര്‍ഭത്തില്‍ ബോര്‍ഹസിന്റെ ഒറ്റ ഖണ്ഡികയിലുള്ള ‘ശാസ്ത്രത്തിലെ കൃത്യതയെക്കുറിച്ച്’ (On Exactitude in Science) എന്ന വളരെ ചെറിയ കഥ ഓര്‍മ്മവരുന്നു. ഒരു പുരാതന സാമ്രാജ്യം അതിന്റെ മികച്ച ഭൂപടം നിര്‍മ്മിച്ചു. അത് ഒരു നഗരത്തിന്റെ വലിപ്പമുള്ളതായിരുന്നു. ഇത് അത്ര കൃത്യമല്ലെന്ന് തോന്നിയപ്പോള്‍, സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തന്നെ വലിപ്പമുള്ള ഒരു ഭൂപടം നിര്‍മ്മിച്ചു. വയലുകള്‍ വയലുകളായും, നഗരങ്ങള്‍ നഗരങ്ങളായും സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ മുഴുവന്‍ ഭൂപ്രകൃതിയും ഒരു ഭീമാകാരമായ ഭൂപടത്തില്‍ ഉള്‍ക്കൊള്ളിച്ചു. ഈ ഭൂപടം അത് പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്ന പ്രദേശവുമായി തികച്ചും ഒത്തുപോയിരുന്നു. തങ്ങളുടെ പൂർവ്വികരെ പോലെ കാർട്ടോഗ്രാഫിയില്‍ താൽപ്പര്യമില്ലാത്ത തുടർന്നുള്ള തലമുറകൾ, ആ വിശാലമായ ഭൂപടം ഉപയോഗശൂന്യമാണെന്ന് കണ്ടു. കാലക്രമേണ ഭൂപടം ശിഥിലമായി.

ഒരു മാതൃകയും (ഭൂപടം) അത് മാതൃകയാക്കുന്നതും (പ്രദേശം) തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത സങ്കല്പത്തെ ബോര്‍ഹസ് പരിഹസിക്കുന്നു. ‘യാഥാര്‍ത്ഥ്യം’ യഥാര്‍ത്ഥത്തില്‍ എന്താണെന്ന് ഈ കഥ പരോക്ഷമായി ചോദിക്കുന്നു. ഒരു ഭൂപടം യാഥാര്‍ത്ഥ്യത്തില്‍ നിന്ന് വേര്‍തിരിച്ചറിയാന്‍ കഴിയാത്തതാണെങ്കില്‍, അത് ഇപ്പോഴും ഒരു ഭൂപടമായി നിലനില്‍ക്കുന്നുണ്ടോ? ഇത് പ്രദേശങ്ങളെ കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെ മാറ്റുന്നുണ്ടോ? ലോകത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കാനും വര്‍ഗ്ഗീകരിക്കാനുമുള്ള നാമുടെ ശ്രമങ്ങള്‍ നമ്മുടെ അനുഭവങ്ങളെ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്ന് ചിന്തിക്കാന്‍ ബോര്‍ഹസ് നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

^{ജോർഹെ ലൂയിസ് ബോര്‍ഹസ് | PHOTO: WIKI COMMONS}
‘1278 അണ്‍മാര്‍ക്ക്ഡ്,  28 ഹവേര്‍സ് ബൈ ഫൂട്ട് വയ നാഷണല്‍ ഹൈവേ നമ്പര്‍ വണ്‍, ഈസ്റ്റ്‌ ഓഫ് ദി ലൈന്‍ ഓഫ് കണ്ട്രോള്‍’ (1278 Unmarked, 28 Hours by foot via National Hihway No.1, East of the Line of Control) എന്ന സൃഷ്ടിയിലെ ‘അടയാളപ്പെടുത്താത്ത 1278’ എന്ന സംഖ്യ കാശ്മീരിലെ കുപ് വാര ജില്ലയില്‍ കണ്ടെത്തിയ, അടയാളപ്പെടുത്താത്തതും പേരില്ലാത്തതുമായ ശവകുടീരങ്ങളെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഇന്ത്യന്‍ സൈന്യം തീവ്രവാദികള്‍ എന്ന് സംശയിച്ച് കൊലപ്പെടുത്തിയവരുടെ മൃതദേഹങ്ങളാണ് ഈ കല്ലറകളില്‍ ഉള്ളത്. എന്നാല്‍, 2009ൽ ഇന്റർനാഷണൽ പീപ്പിൾസ് ട്രൈബ്യൂണൽ ഓൺ ഹ്യൂമൻ റൈറ്റ്സ് ആൻഡ് ജസ്റ്റിസ് ഇൻ കാശ്മീർ (IPTK) പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ഒരു റിപ്പോര്‍ട്ട് പ്രകാരം (Buried Evidence: Unknown, Unmarked, and Mass Graves in Indian-administered Kashmir) ഇന്ത്യയുടെ ഭരണത്തിന്‍ കീഴിലുള്ള  കശ്മീരിലെ ആയിരക്കണക്കിന് അജ്ഞാതവും അടയാളപ്പെടുത്താത്തതുമായ കൂട്ടക്കുഴിമാടങ്ങളെ കുറിച്ച് രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തില്‍ മനുഷ്യാവകാശ സംഘടനകളും പ്രവര്‍ത്തകരും വിശ്വസിക്കുന്നത്, ഈ വ്യക്തികളില്‍ പലരും നിരപരാധികളായ സാധാരണക്കാരായിരുന്നുവെന്നും, തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി കൊലപ്പെടുത്തുകയോ ശരിയായ തിരിച്ചറിയല്‍ കൂടാതെ അടക്കം ചെയ്യപ്പെടുകയോ ചെയ്തവരാണ് എന്നാണ്.

‘അടയാളപ്പെടുത്താത്തത്’ എന്ന വാക്ക് ഈ ജീവിതങ്ങളുടെ അജ്ഞാതത്വത്തെയും മായ്ച്ചുകളയലിനെയും എടുത്തുകാണിക്കുന്നു.

‘ദേശീയ പാത നമ്പര്‍ വണ്‍’ എന്നത് ദേശീയപാത വഴിയുള്ള ഒരു യാത്രയെയാണ് ഓര്‍മ്മിപ്പിക്കുന്നത്. 2009ല്‍ IPTKയുടെ റിപ്പോര്‍ട്ട് ഗുപ്തയുടെ ശ്രദ്ധയില്‍പ്പെടുകയും തുടര്‍ന്ന് ഗുപ്ത കശ്മീരിലെ തർക്ക പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്തു, അതിർത്തിയിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചു. ഈ പാത ശ്രീനഗറിനെ കാശ്മീരിലെ നിയന്ത്രണ രേഖയ്ക്ക് സമീപമുള്ള പ്രദേശങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു ‘കാല്‍നടയായി 28 മണിക്കൂര്‍’ എന്നത് ശില്പയുടെ നീണ്ടതും ദുഷ്കരവുമായ യാത്രയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

^{‘1278 അണ്‍മാര്‍ക്ക്ഡ്,  28 ഹവേര്‍സ് ബൈ ഫൂട്ട് വയ നാഷണല്‍ ഹൈവേ നമ്പര്‍ വണ്‍, ഈസ്റ്റ്‌ ഓഫ് ദി ലൈന്‍ ഓഫ് കണ്ട്രോള്‍’ | PHOTO: WIKI COMMONS}
‘നിയന്ത്രണ രേഖയുടെ കിഴക്ക്’ എന്നത് കാശ്മീരിന്റെ ഇന്ത്യന്‍ ഭാഗത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെയാണ് അടയാളപ്പെടുത്താത്ത ശവക്കല്ലറകള്‍ കണ്ടെത്തിയത്. ഇത് സംഘര്‍ഷത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പശ്ചാത്തലത്തെയും, അതീവ സൈനികവല്‍ക്കരിച്ചതും തര്‍ക്കത്തിലുള്ളതുമായ പ്രദേശത്ത് ഉടലെടുത്ത പ്രത്യേക മനുഷ്യാവകാശ പ്രശ്നങ്ങളെയും ഊന്നിപ്പറയുന്നു.

ഈ ഇന്‍സ്റ്റലേഷനിലെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ ഘടകം 1278 മാര്‍ബിള്‍ സ്ലാബുകളുടെ നിരയാണ്. തറയില്‍  ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ലാബുകള്‍ ഒരു താത്ക്കാലിക ശവക്കല്ലറകള്‍ പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഓരോ സ്ലാബിലും ഒന്നു മുതല്‍ 1278 വരെ അക്കങ്ങള്‍ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്, പേരുകള്‍ ഇല്ല എന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. കാശ്മീരിലെ അടയാളപ്പെടുത്താത്ത ശവകുടീരങ്ങളില്‍ അടക്കം ചെയ്ത വ്യക്തികള്‍ക്ക് സ്വത്വമോ ഔദ്യോഗിക അംഗീകാരമോ ഇല്ലെന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ഈ സൃഷ്ടി ഗംഭീരവും ചിന്തനീയവുമായ അന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മാര്‍ബിളിന്റെ തണുപ്പും, മിനുസവും, നിശ്ചലതയും ശ്രദ്ധേയമാണ്. നാടകീയമായ വെളിച്ചമോ, ശബ്ദങ്ങളോ ഇല്ല, ഒരേപോലുള്ള, നിശ്ശബ്ദമായ അടയാളങ്ങളുടെ ബാഹുല്യത്തില്‍ നിന്നാണ് ഇതിന് ശക്തി ലഭിക്കുന്നത്.

^{‘1278 അണ്‍മാര്‍ക്ക്ഡ്,  28 ഹവേര്‍സ് ബൈ ഫൂട്ട് വയ നാഷണല്‍ ഹൈവേ നമ്പര്‍ വണ്‍, ഈസ്റ്റ്‌ ഓഫ് ദി ലൈന്‍ ഓഫ് കണ്ട്രോള്‍’ | PHOTO: SHILPAGUPTA.COM}
ഇതിലും ശ്രദ്ധേയമായത് മേശയിലോ, ഷെല്‍ഫിലോ അടുക്കിവെച്ചിരിക്കുന്ന അപേക്ഷാഫോമുകളാണ്. ഇന്ത്യന്‍ സര്‍ക്കാറിന്റെ നടപടിക്രമങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അപേക്ഷാഫോമുകളെ അനുകരിക്കുകയാണ് ഇതിലൂടെ - അതേ ഇളം പച്ച നിറവും, വിലകുറഞ്ഞ കടലാസും, ടൈപ്പ്‌റൈറ്ററിന്റെ സാധാരണ ഫോണ്ടും ഉള്ള ഫോമുകള്‍. ഫോമില്‍ ഇപ്രകാരം ടൈപ്പ്‌ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്: താഴെ ഒപ്പിട്ടിരിക്കുന്ന ഞാൻ എന്നെ ഭാവിയിൽ ശവകുടീരത്തിന്റെ പരിപാലകനായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഇത് സംബന്ധിച്ച് ഇനി മുതൽ എന്നെ ബന്ധപ്പെടാമെന്നും ഞാന്‍ സമ്മതിക്കുന്നു.

ഈ ഫോം പൂരിപ്പിച്ച് സന്ദര്‍ശകര്‍ക്ക് അതില്‍ എഴുതിയ നമ്പര്‍ രേഖപ്പെടുത്തിയ മാര്‍ബിള്‍ സ്ലാബ് തങ്ങളോടൊപ്പം കൊണ്ടുപോകാം. ഈ പ്രവര്‍ത്തി സന്ദര്‍ശകരെ നിഷ്ക്രിയ കാഴ്ചക്കാരനില്‍ നിന്ന് സജീവ പങ്കാളിയിലേക്ക് മാറ്റുന്നു, ഈ പേരില്ലാത്ത ജീവിതങ്ങളില്‍ ഒന്നിനെ പ്രതീകാത്മകമായി അംഗീകരിക്കുകയും ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് ഒരു അസ്വസ്ഥജനകമായ യാഥാര്‍ത്ഥ്യത്തെ അഭിമുഖീകരിക്കാന്‍ നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു: ഇത്രയധികം മനുഷ്യരെ അജ്ഞാതമായി അടക്കം ചെയ്യാനും, പൊതുജന സ്മരണയില്‍ നിന്നും ഔദ്യോഗിക രേഖകളില്‍ നിന്നും ഫലപ്രദമായി മായ്ക്കാനും കഴിയും എന്ന യാഥാര്‍ത്ഥ്യം.

ഒരു നമ്പര്‍ രേഖപ്പെടുത്തിയ സ്ലാബിന്റെ പരിപാലകനാകാന്‍ ഒരാളെ അനുവദിക്കുന്നതിലൂടെ, ഗുപ്ത ഒരു വലിയ രാഷ്ട്രീയ പ്രശ്നവും വ്യക്തിഗത ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള വിടവ് നികത്തുന്നു. ഇതൊരു പ്രതീകാത്മക പ്രവര്‍ത്തിയാണെങ്കിലും, ദുരന്തവുമായി കൂടുതല്‍ ആഴത്തിലുള്ള, വ്യക്തിപരമായ ഇടപെടലിനെ ഇത് പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ഒരാള്‍ കലാസൃഷ്ടിയെ വെറുതേ നോക്കുകയല്ല, അതിന്റെ അര്‍ത്ഥത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറുകയാണ്.

^{‘1278 അണ്‍മാര്‍ക്ക്ഡ്,  28 ഹവേര്‍സ് ബൈ ഫൂട്ട് വയ നാഷണല്‍ ഹൈവേ നമ്പര്‍ വണ്‍, ഈസ്റ്റ്‌ ഓഫ് ദി ലൈന്‍ ഓഫ് കണ്ട്രോള്‍’ൽ നിന്ന് | PHOTO: SHILPAGUPTA.COM}
അപേക്ഷാ ഫോമിന്റെ ഉപയോഗം ശക്തമായ ഒരു ഘടകമാണ്. ഒരു സാധാരണ ഔദ്യോഗിക സംവിധാനമായ അപേക്ഷാ ഫോം, ഭരണകൂടത്തിന്റെ അധികാരത്തെയും ബ്യൂറോക്രസിയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെയും വളരെ സൂക്ഷ്മമായും ശക്തമായും വിമർശിക്കുന്നു. ഒരു മനുഷ്യജീവനെ — അല്ലെങ്കിൽ ഈ സാഹചര്യത്തിൽ, പേരുവിവരമില്ലാത്ത ഒരു മരണത്തെ — അംഗീകരിക്കാനായി ഒരു ഫോം പൂരിപ്പിക്കേണ്ടി വരുന്ന പ്രവൃത്തി, പ്രത്യേകിച്ച് സംഘർഷമേഖലകളിൽ, ഔദ്യോഗിക സംവിധാനത്തിന്റെ മനുഷ്യത്വമില്ലാത്തതുമായ സ്വഭാവം എടുത്തുകാണിക്കുന്നു. ഔദ്യോഗിക സംവിധാനങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് മനുഷ്യജീവിതങ്ങളെ വിവരങ്ങളടങ്ങിയ കുറിപ്പുകളിലേക്കും, ഫോമുകളിലേക്കും, നടപടിക്രമങ്ങളിലേക്കും ചുരുക്കിക്കളയുന്നതെന്നും, അതുവഴി അവരുടെ വ്യക്തിപരമായ കഥകളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതെന്നും ഇത് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു.

ഈ സൃഷ്ടി ഓര്‍മ്മയെക്കുറിച്ചുള്ള - വ്യക്തിഗതവും കൂട്ടായതുമായ ഓര്‍മ്മ - ധ്യാനമാണ് എന്നുപറയാം. ഇത് നമ്മോട് ചോദിക്കുന്നു:  ആരെയാണ് ഓര്‍ക്കുന്നത്? ആരെയാണ് മറക്കുന്നത്? കൂടാതെ കഴിഞ്ഞകാല അനീതികള്‍ മറക്കപ്പെടാതിരിക്കാനും അവഗണിക്കപ്പെടാതിരിക്കാനും നാം എന്ത് പങ്ക് വഹിക്കുന്നു.

ശിൽപ ഗുപ്തയുടെ ‘ബ്ലേം’ (Blame) രാഷ്ട്രീയ സംവാദങ്ങൾ, മുൻവിധികൾ, മറ്റുള്ളവരെ പഴിക്കുന്നതിലുള്ള മനുഷ്യന്റെ പ്രവണത എന്നിവയെ ശക്തമായി വിമർശിക്കുന്ന ഒരു ഇൻസ്റ്റലേഷനും പെർഫോമൻസും അടങ്ങുന്ന സൃഷ്ടിയാണ്. കാശ്മീരിലെ കാർഗിൽ എന്ന തർക്ക പ്രദേശത്തെച്ചൊല്ലി ഇന്ത്യയും പാകിസ്ഥാനും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങൾ, ഗുജറാത്ത് കലാപം എന്നിവയുടെ പശ്ചാത്തലത്തില്‍  ലാഹോർ ആസ്ഥാനമായുള്ള കലാകാരിയായ ഹുമ മുൽജിയുമായി ‘ആർ-പാർ’ എന്ന കലാ പദ്ധതിക്ക് തുടക്കമിടാൻ ശില്പയെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ലാഹോറിനും മുംബൈയ്ക്കുമിടയിൽ അവരുടെ സൃഷ്ടികള്‍ കൈമാറുന്നതിലൂടെ സംവാദം സൃഷ്ടിക്കാന്‍ ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ള ഈ പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമാണ് ‘ബ്ലേം’.

^{'ബ്ലേം' | PHOTO: SHILPAGUPTA.COM}
ഈ ഇൻസ്റ്റലേഷന്റെ പ്രധാന ഭാഗം, രക്തത്തിന്റെ നിറമുള്ള ദ്രാവകം നിറച്ച ചെറിയ പ്ലാസ്റ്റിക് കുപ്പികളാണ്. ഓരോ കുപ്പിയുടെ ലേബലിലും ഇങ്ങനെ എഴുതിയിരിക്കുന്നു: "നിങ്ങളെ പഴിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് നല്ല സുഖം തോന്നുന്നു, അതുകൊണ്ട് നിങ്ങൾക്ക് നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയാത്ത നിങ്ങളുടെ മതം, നിങ്ങളുടെ ദേശീയത എന്നിവയുടെ പേരിൽ ഞാൻ നിങ്ങളെ പഴിക്കുന്നു."

ബ്ലേം ബോട്ടിലുകൾ, പോസ്റ്ററുകൾ, സ്റ്റിക്കറുകൾ, വീഡിയോ, ഇന്ററാക്ടീവ് പ്രകടനം എന്നിവ അടങ്ങുന്ന ഒരു ഇന്ററാക്ടീവ് ഇൻസ്റ്റലേഷനാണ് ഈ സൃഷ്ടി.

ഗുപ്ത ഈ കലാസൃഷ്ടി ആദ്യമായി അവതരിപ്പിച്ചത് മുംബൈയിലെ ലോക്കല്‍ ട്രെയിനുകളിൽ ഒരു കച്ചവടക്കാരിയായി നടിച്ചുകൊണ്ടാണ്. യാത്രക്കാർക്ക് ‘പഴിയുടെ’ കുപ്പികൾ ശില്പ വിറ്റു. സമൂഹം എങ്ങനെയാണ് പഴിയെ ഒരു ഉപഭോക്തൃ ഉൽപ്പന്നമായി കാണുന്നതെന്നും അത് എങ്ങനെ വൻതോതിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു എന്നും ഈ പ്രവൃത്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെയാണ് ഈ വരികളുടെ ടിവി പരസ്യങ്ങളുടെ സ്വഭാവം ശ്രദ്ധേയമാവുന്നത്‌.

^{'ബ്ലേം' | PHOTO: SHILPAGUPTA.COM}
ടിവിയുടെ ഉപയോഗം ശില്പയുടെ ‘കിഡ്‌നി സൂപ്പർമാർക്കറ്റ്’ (Kidney Supermarket) എന്ന സൃഷ്ടിയിലും ഉണ്ട്. നിയമവിരുദ്ധ അവയവ വ്യാപാരം, 'മാർക്കറ്റ് ഇക്കണോമി നിയമങ്ങൾ', ആഗോളവൽക്കരണത്തിന്റെ മറവിൽ സ്വതന്ത്ര വ്യാപാരത്തിന് ഊന്നൽ നൽകുന്നതിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്ന അത്യാഗ്രഹം എന്നിവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഒരു വീഡിയോ, ഇന്ററാക്ടീവ് ഇൻസ്റ്റാളേഷൻ പ്രൊജക്റ്റായിരുന്നു ഇത്. ആളുകൾക്ക് വന്ന് ഷെൽഫിൽ നിന്ന് പഞ്ചസാര വൃക്ക എടുക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു തെരുവ് കടയിലാണ് ഈ അവതരണം നടന്നത്.  ഇന്‍സ്ട്രക്ഷന്‍ മാന്വലും ഉപയോഗം വിവരിക്കുന്ന ടിവി പരസ്യങ്ങളും കൂടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.

“ഒരു കലാപ്രക്രിയയിലൂടെ കാണുന്നവരുടെ ധാരണയിൽ ഒരു മാറ്റമുണ്ടാകാനുള്ള സാധ്യത, കലയ്ക്ക് ഓർമ്മയിൽ പലതും ബാക്കിവയ്ക്കാന്‍ കഴിയുമെന്ന് എന്നെ എപ്പോഴും വിശ്വസിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്; മുൻവിധിയോടെയുള്ള ധാരണകളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും ചെറുതായി പോലും വെല്ലുവിളിക്കാനും അതിന് കഴിയും. ഇന്ററാക്റ്റിവിറ്റി ഇതിലേക്ക് നീങ്ങുന്നതിനുള്ള ഒരു മികച്ച മാർഗമാണ് “ – എന്ന് ശില്പ ഗുപ്ത ഒരഭിമുഖത്തില്‍ തന്റെ സമീപനത്തെ കുറിച്ച് പറയുകയുണ്ടായി.