ഹരിതാഭമായ ഒരു സംസ്ഥാനമായി നിലനില്‍ക്കുന്നതില്‍ അഭിമാനിക്കുന്ന ഒരു ഭൂമിയാണ് കേരളം, 'ദൈവത്തിന്റെ സ്വന്തം നാട്' എന്ന വിശേഷണത്തിന് അര്‍ഹമായ, പ്രകൃതി ഭംഗിയുടെയും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിന്റെയും പേര് കേട്ട ഒരു സംസ്ഥാനം. എന്നാല്‍, ജനസംഖ്യാ വര്‍ധന, നഗരവല്‍ക്കരണം, ജീവിതശൈലിയിലെ മാറ്റങ്ങള്‍ എന്നിവ മൂലം മാലിന്യ നിര്‍മാര്‍ജനം കേരളത്തിന് മുന്നില്‍ വലിയ വെല്ലുവിളിയായി മാറിയിരുന്നു. തുറസ്സായ സ്ഥലങ്ങളിലെ മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങളും, ജല-മണ്ണ് മലിനീകരണം, തുടങ്ങിയ പരിസ്ഥിതി പ്രശ്‌നങ്ങളും സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഹരിതാഭയെ മങ്ങലേല്‍പ്പിച്ചു. ഈ സാഹചര്യത്തില്‍, 2017-ല്‍ ഹരിത കേരളം മിഷന്റെ ഭാഗമായി ആരംഭിച്ച ഹരിത കര്‍മസേന (HKS) ശുചിത്വ മേഖലയില്‍ വിപ്ലവകരമായ മാറ്റങ്ങള്‍ കൊണ്ടുവന്ന ഒരു മാതൃകാ സംരംഭമായി നിലകൊള്ളുന്നു. തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ മേല്‍നോട്ടത്തില്‍, കുടുംബശ്രീ അംഗങ്ങളായ സ്ത്രീകളെ കേന്ദ്രീകരിച്ച് പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്ന ഈ സംവിധാനം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, സുസ്ഥിര വികസനം, സ്ത്രീ ശാക്തീകരണം, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി കേരളത്തിന്റെ ശുചിത്വ ഭാവി രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവും ശുചിത്വവും ഉറപ്പാക്കുന്നതിന് കേരള സര്‍ക്കാര്‍ നടപ്പിലാക്കിയ നിരവധി പദ്ധതികള്‍ ഇതിനകം ശ്രദ്ധേയമായ വിജയം കൈവരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അത്തരത്തില്‍, ഹരിതകേരളം മിഷന്റെ ഭാഗമായി ആരംഭിച്ച ഹരിത കര്‍മസേന, ശുചിത്വവും മാലിന്യ സംസ്‌കരണവും എന്ന മേഖലയില്‍ വിപ്ലവകരമായ മാറ്റങ്ങള്‍ കൊണ്ടുവന്ന ഒരു സംരംഭമാണ്. ഈ ലേഖനം ഹരിത കര്‍മസേനയുടെ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍, ലക്ഷ്യങ്ങള്‍, സേവന മൂല്യങ്ങള്‍, സമൂഹത്തിലെ സ്വാധീനം, വെല്ലുവിളികള്‍, ഭാവി സാധ്യതകള്‍ എന്നിവ വിശദമായി പരിശോധിക്കുന്നു.

പരിസ്ഥിതി ആഘാതങ്ങള്‍

കേരളത്തില്‍ നഗരവല്‍ക്കരണവും വ്യാവസായിക വളര്‍ച്ചയും മൂലം മാലിന്യ ഉല്‍പാദനം വര്‍ധിച്ചു, ഇത് നിലവിലുള്ള മാലിന്യ നിര്‍മ്മാര്‍ജ്ജന സംവിധാനങ്ങളെ ബുദ്ധിമുട്ടിക്കുന്നു. മലിനീകരണം, ജലമലിനീകരണം, ആരോഗ്യ പ്രശ്‌നങ്ങള്‍ എന്നിവ ഇതിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങളാണ്. പ്രതിവര്‍ഷം ഏകദേശം 25 ലക്ഷം ടണ്‍ മാലിന്യം ഉല്‍പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, ഇതില്‍ 69% ജൈവ മാലിന്യവും 31% അജൈവ മാലിന്യവുമാണ്. ജൈവ മാലിന്യത്തിന്റെ 70% ഈര്‍പ്പം അടങ്ങിയതാണ്, അജൈവ മാലിന്യത്തിന്റെ 79.2% ജ്വലനക്ഷമമാണ്. മാലിന്യ രഹിത കേരളം എന്ന ലക്ഷ്യം കൈവരിക്കാന്‍, നഗര വീടുകളില്‍ മാലിന്യ നിര്‍മാര്‍ജ്ജന പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍ ആരംഭിക്കുകയും ജൈവ മാലിന്യം ഉറവിടത്തില്‍ തന്നെ സംസ്‌കരിക്കുകയും വേണം. ഇതിനായി സംസ്ഥാനത്ത് വിവിധ പദ്ധതികളും പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളും നടപ്പാക്കപ്പെടുന്നു. ഹരിത കര്‍മസേന, വര്‍ഷംതോറും 47,91,318 വീടുകളില്‍ നിന്നും 2,57,478 കടകളില്‍/സ്ഥാപനങ്ങളില്‍ നിന്നും 6,47,130 മെട്രിക് ടണ്‍ അജൈവ മാലിന്യങ്ങള്‍ ശേഖരിക്കുന്നു. ഇത് സംസ്ഥാനത്ത് ഉല്‍പ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന അജൈവ മാലിന്യങ്ങളുടെ 63% വരും. ഇതില്‍ 1,553 മെട്രിക് ടണ്‍ ഇ-മാലിന്യങ്ങള്‍ റീസൈക്ലര്‍മാര്‍ക്ക് അയക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് അല്ലെങ്കില്‍ അപകടകരമായ മാലിന്യമായി വര്‍ഗീകരിക്കപ്പെടുമായിരുന്നു. ഹരിത കര്‍മസേന ഇല്ലായിരുന്നെങ്കില്‍, തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ തലത്തില്‍ അജൈവ മാലിന്യങ്ങള്‍ നിര്‍മാര്‍ജ്ജനം ചെയ്യാനുള്ള ഒരു സംവിധാനവും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇവയെല്ലാം ഒന്നുകില്‍ കൂട്ടിയിടുകയോ കത്തിക്കുകയോ ചെയ്യപ്പെട്ടിരുന്നു, ഇവ രണ്ടും പരിസ്ഥിതിക്കും പ്രാദേശിക ജൈവവൈവിധ്യത്തിനും വലിയ ഭീഷണിയായിരുന്നു. ഇത് ഹരിതഗൃഹ വാതക (GHG) ഉദ്വമനത്തിന് (കാര്‍ബണ്‍ വാതകങ്ങള്‍ പുറന്തള്ളുന്നു) കാരണമാകുകയും, ആഗോളതാപനത്തിന് സംഭാവന നല്‍കുകയും ചെയ്യുന്നു.

^{ഹരിത കര്‍മസേന | PHOTO : WIKI COMMONS}
589.5 കിലോമീറ്റര്‍ തീരദേശ നീളമുള്ള കേരളം, ഇന്ത്യയുടെ മൊത്തം തീരപ്രദേശത്തിന്റെ 10% ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു, എന്നാല്‍ ഇന്ത്യയുടെ മൊത്തം ഭൂവിസ്തൃതിയുടെ 1% മാത്രമാണ് കേരളത്തിന്റെ ഭൂമി. കേരളത്തില്‍ 44 നദികളുമുണ്ട്. ശരിയായ മാലിന്യ നിര്‍മാര്‍ജന സംവിധാനമില്ലാത്തത് ഭൂമിയിലും വായുവിലും മലിനീകരണം മാത്രമല്ല, നദികള്‍, ജലാശയങ്ങള്‍, സമുദ്രം എന്നിവയിലും മലിനീകരണത്തിന് കാരണമാകുന്നു. ഹരിത കര്‍മസേന, പ്ലാസ്റ്റിക്കിന് പകരമായി തുണി ബാഗുകള്‍, പേപ്പര്‍ ബാഗുകള്‍ തുടങ്ങിയവ നിര്‍മിക്കുക പോലുള്ള അധിക പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളും ഏറ്റെടുക്കുന്നു. ഇവ Reduce-Reuse-Recycle എന്ന മൂല്യങ്ങള്‍ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും പ്ലാസ്റ്റിക് ഉപയോഗം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഹരിത കര്‍മസേനയുടെ പ്രവര്‍ത്തന രീതി

ഹരിത കര്‍മസേന, കേരളത്തിലെ തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നേതൃത്വത്തില്‍ പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്ന ഒരു സംവിധാനമാണ്, അത് മാലിന്യ സംസ്‌കരണത്തിന്റെ ശുചിത്വ മാനദണ്ഡങ്ങള്‍ ഉയര്‍ത്തുന്നതിനും പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദമായ രീതികള്‍ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനും ലക്ഷ്യമിടുന്നു. 2017-ല്‍ 22,000-ത്തോളം സേനാംഗങ്ങളുമായി ആരംഭിച്ച ഈ പദ്ധതിയിലേക്ക് കൂടുതല്‍ സ്ത്രീകള്‍ ഉള്‍പ്പെടുന്നു, ഇത് 35,214 സേനാംഗങ്ങളായി വളര്‍ന്നിരിക്കുന്നു. വീടുകളില്‍ നിന്ന് സ്ഥാപനങ്ങളിലേക്കും, ആശുപത്രികളിലേക്കും, മാര്‍ക്കറ്റുകളിലേക്കും ഇവരുടെ സേവനം വ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. അവധിദിനങ്ങളിലും മഴയിലും വേനലിലും മാലിന്യ ശേഖരണം തടസ്സപ്പെടാതെ നോക്കുകയും, ജനങ്ങളുടെ വാതില്‍പ്പടിയിലെത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഇവരുടെ കൃത്യമായ സേവനം, കേരളത്തിലെ മാലിന്യ നിര്‍മ്മാര്‍ജന സംവിധാനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും, ജനങ്ങളില്‍ ബോധവത്കരണം സാധ്യമാക്കുന്നതിനും വലിയ പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ശേഖരിക്കപ്പെടുന്ന മാലിന്യങ്ങള്‍ മെറ്റീരിയല്‍ കളക്ഷന്‍ ഫെസിലിറ്റി (MCF) യിലേക്ക് എത്തിച്ച് തരംതിരിക്കപ്പെടുന്നു. തുടര്‍ന്ന്, റിസോഴ്‌സ് റിക്കവറി ഫെസിലിറ്റി (RRF) വഴി ഈ മാലിന്യങ്ങള്‍ പുനരുപയോഗത്തിനോ റീസൈക്ലിംഗിനോ കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ജൈവ മാലിന്യ നിര്‍മാര്‍ജ്ജനത്തിനുള്ള മാര്‍ഗനിര്‍ദ്ദേശങ്ങളും പ്രശ്‌നപരിഹാരവും HKS നല്‍കുന്നു, ആവശ്യമെങ്കില്‍ ഹരിത സഹായ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സഹായം ഉറപ്പാക്കുന്നു. മാലിന്യത്തില്‍ നിന്ന് പുതിയ ഉല്‍പ്പന്നങ്ങള്‍ നിര്‍മ്മിക്കുന്ന ഗ്രീന്‍ എന്റര്‍പ്രൈസസ് ആരംഭിച്ച് പുതിയ വരുമാന മാര്‍ഗങ്ങള്‍ തേടുന്നു. ജൈവകൃഷി, പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ ഉല്‍പ്പന്നങ്ങളുടെ നിര്‍മാണം, ഉപകരണങ്ങള്‍ വാടകയ്ക്ക് നല്‍കല്‍ തുടങ്ങിയ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളിലും HKS ഏര്‍പ്പെടുന്നു. 

^{REPRESENTATIVE IMAGE | PHOTO : WIKI COMMONS}
പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നേതൃത്വത്തില്‍ സുചിത്വ മിഷന്‍, ഹരിത കേരള മിഷന്‍, കുടുംബശ്രീ എന്നിവയുടെ മേല്‍നോട്ടത്തില്‍ ഈ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍ നടക്കുന്നു. ശേഖരിച്ച മാലിന്യം മിനി മെറ്റീരിയല്‍ ശേഖരണ കേന്ദ്രത്തിലേക്കും തുടര്‍ന്ന് മെറ്റീരിയല്‍ ശേഖരണ കേന്ദ്രത്തിലേക്കും എത്തിക്കുന്നു. ഇവിടെ മാലിന്യം തരംതിരിക്കപ്പെടുന്നു (H.M White, P.P, H.M, LDPrint, Bajar, Ganny, Bulb, PVC, Steel, Tubes, Bottle, E-waste, LD(Glucose), Bottle Caps, Spray Bottle). പുനചംക്രമണം ചെയ്യാവുന്ന പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യം ഉപയോഗിക്കാവുന്ന കമ്പനികള്‍ക്ക് കൈമാറുന്നു, പുനചംക്രമണം ചെയ്യാനാകാത്ത പ്ലാസ്റ്റിക് റിസോഴ്‌സ് റിക്കവറി സെന്ററിലേക്ക് അയച്ച് പൊടിച്ച് റോഡ് നിര്‍മാണത്തിന് ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഹരിത കര്‍മ്മ സേനയില്‍ പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്ന സ്ത്രീകള്‍ക്കുള്ള പ്രധാന വരുമാന മാര്‍ഗം, വീടുകളില്‍ നിന്നും സ്ഥാപനങ്ങളില്‍ നിന്നും മാസംതോറും മാലിന്യ ശേഖരണത്തിനും സുരക്ഷിതമായ നിര്‍മാര്‍ജ്ജനത്തിനുമായി ഈടാക്കുന്ന ഉപയോക്തൃ ഫീസാണ്. ഹരിത കര്‍മസേനയിലേക്കുള്ള അംഗങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്, ഹരിത കേരളം മിഷന്‍ നല്‍കുന്ന മാര്‍ഗനിര്‍ദേശങ്ങള്‍ പ്രകാരം തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളാണ്. ഓരോ അംഗത്തിനും കുറഞ്ഞത് 250 വീടുകളില്‍ നിന്ന് അജൈവ മാലിന്യ ശേഖരണത്തിനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം നല്‍കപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയില്‍, തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങള്‍ നിശ്ചയിക്കുന്ന ഒരു ഉപയോക്തൃ ഫീസ് ഈടാക്കുന്നു, ഇത് സേവനത്തിന്റെ സുസ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കുന്നു. 

HKS പ്രധാനമായും കുടുംബശ്രീ സ്ത്രീകളുടെ നേതൃത്വത്തിലാണ്, ഗ്രീന്‍ ടെക്‌നീഷ്യന്‍മാരും ഗ്രീന്‍ സൂപ്പര്‍വൈസര്‍മാരും ഉള്‍പ്പെടുന്നു. ഒരു ഗ്രീന്‍ ടെക്‌നീഷ്യന്‍ 250 വീടുകള്‍ സന്ദര്‍ശിക്കുന്നു, ഒരു വാര്‍ഡില്‍ രണ്ട് ടെക്‌നീഷ്യന്‍മാരും 15 വാര്‍ഡുകള്‍ക്ക് ഒരു സൂപ്പര്‍വൈസറും ഉണ്ട്. 15 വാര്‍ഡുകളുള്ള ഒരു പഞ്ചായത്തിന് 31 പ്രവര്‍ത്തകര്‍ ആവശ്യമാണ്. സൂപ്പര്‍വൈസര്‍ ബിരുദധാരിയായിരിക്കണം, കമ്പ്യൂട്ടര്‍ ഉപയോഗിക്കാനും റിപ്പോര്‍ട്ട് തയ്യാറാക്കാനും കഴിവുള്ളവരായിരിക്കണം. ഉപയോക്തൃ ഫീസ് (rs 50/വീട്) ശേഖരണം സൂപ്പര്‍വൈസറുടെ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. HKS നഗരങ്ങളില്‍ 75% ദിവസേന ശേഖരണവും ഗ്രാമങ്ങളില്‍ 60% 2-3 ദിവസത്തിലൊരിക്കല്‍ ശേഖരണവും നടത്തുന്നു. ഹരിത സഹായ സ്ഥാപനങ്ങള്‍ HKS-ന് സാങ്കേതിക സഹായം നല്‍കുന്നു. ജൈവ മാലിന്യങ്ങള്‍ കമ്പോസ്റ്റിംഗിനോ ബയോഗ്യാസ് ഉല്‍പ്പാദനത്തിനോ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോള്‍, അജൈവ മാലിന്യങ്ങള്‍ റീസൈക്ലിംഗ് യൂണിറ്റുകളിലേക്ക് അയക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ശാസ്ത്രീയ സമീപനം മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങള്‍ കുറയ്ക്കുകയും, മണ്ണിന്റെയും ജലത്തിന്റെയും മലിനീകരണം തടയുകയും ചെയ്യുന്നു. 

^{REPRESENTATIVE IMAGE | PHOTO : WIKI COMMONS}
സേവന മൂല്യങ്ങള്‍

ഹരിത കര്‍മസേനയുടെ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍ അഞ്ച് പ്രധാന മൂല്യങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് രൂപപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്: പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, സുസ്ഥിര വികസനം, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം, സ്ത്രീ ശാക്തീകരണം, നൂതനത്വം.

1. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം: ഹരിത കര്‍മസേനയുടെ മുഖ്യ ലക്ഷ്യം പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദമായ മാലിന്യ സംസ്‌കരണ രീതികള്‍ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. ടണ്‍ കണക്കിന് മാലിന്യങ്ങള്‍ ശേഖരിച്ച് ശാസ്ത്രീയമായി സംസ്‌കരിക്കുന്നതിലൂടെ, ഈ സംരംഭം മലിനീകരണം കുറയ്ക്കുകയും പ്രകൃതി വിഭവങ്ങള്‍ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജൈവ മാലിന്യങ്ങള്‍ കമ്പോസ്റ്റ്, ബയോഗ്യാസ് എന്നിവയാക്കി മാറ്റുന്നതും, അജൈവ മാലിന്യങ്ങള്‍ റീസൈക്ലിംഗിനായി തരംതിരിക്കുന്നതും ഈ ലക്ഷ്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇത് മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങള്‍ കുറയ്ക്കുകയും, മണ്ണിന്റെയും വെള്ളത്തിന്റെയും മലിനീകരണം തടയുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യങ്ങള്‍ റോഡ് നിര്‍മാണത്തിനോ മറ്റ് ഉപയോഗങ്ങള്‍ക്കോ വിനിയോഗിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് മാലിന്യ നിര്‍മാര്‍ജ്ജനത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതി ആഘാതം കുറയ്ക്കുന്നു.

2. സുസ്ഥിര വികസനം: ചില തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങള്‍, ഹരിത കര്‍മസേനയുടെ പ്രവര്‍ത്തന മേഖല വിപുലീകരിച്ച്, പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ ഉല്‍പ്പന്നങ്ങളുടെ വില്‍പ്പന, ജൈവ വളങ്ങളുടെ വില്‍പ്പന, സ്വാപ് ഷോപ്പുകള്‍, കൃഷി സേവനങ്ങള്‍ എന്നിവയിലൂടെ നൂതന ബിസിനസ് മോഡലുകള്‍ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. പുനരുപയോഗവും റീസൈക്ലിംഗും വഴി വിഭവങ്ങളുടെ പാഴാക്കല്‍ കുറയ്ക്കുകയും, പുതിയ ഉല്‍പ്പന്നങ്ങള്‍ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യങ്ങള്‍ ഉപയോഗിച്ച് ബാഗുകള്‍, ടൈലുകള്‍, മറ്റ് ഉപയോഗപ്രദമായ വസ്തുക്കള്‍ എന്നിവ നിര്‍മിക്കുന്നു. ഒരു ഹരിത കര്‍മസേന അംഗം ശരാശരി മാസം 10-15 ദിവസത്തെ ജോലിക്ക് 3,465 രൂപ വരുമാനം നേടുന്നു. ഹരിത കര്‍മസേന, മാലിന്യ സംസ്‌കരണത്തിലൂടെ സുസ്ഥിര വികസനം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

3.സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും ശുചിത്വ ബോധവല്‍ക്കരണം: ഹരിത കര്‍മസേന, മാലിന്യ വേര്‍തിരിക്കലിന്റെ പ്രാധാന്യം ജനങ്ങളെ ബോധവല്‍ക്കരിക്കുന്നതില്‍ മുന്‍നിരയിലാണ്. വീടുകളിലും സ്ഥാപനങ്ങളിലും ജൈവ, അജൈവ മാലിന്യങ്ങള്‍ വേര്‍തിരിച്ച് നല്‍കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത, ശുചിത്വത്തിന്റെ മൂല്യം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ജനങ്ങള്‍ക്കിടയില്‍ അവബോധം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വാതില്‍പ്പടി ശേഖരണം എന്ന സംവിധാനം ജനങ്ങള്‍ക്ക് സൗകര്യപ്രദമാണ്, ഇത് ശുചിത്വ മാനദണ്ഡങ്ങള്‍ പാലിക്കാന്‍ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. പൊതുസ്ഥലങ്ങളിലെ മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങള്‍ കുറയ്ക്കുന്നതിനും, ശുചിത്വ ശീലങ്ങള്‍ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നതിനും ഈ ബോധവല്‍ക്കരണം സഹായിക്കുന്നു.

^{REPRESENTATIVE IMAGE | PHOTO : WIKI COMMONS}
4.സ്ത്രീ ശാക്തീകരണം: ഹരിത കര്‍മസേനയുടെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ സവിശേഷതയാണ് സ്ത്രീ ശാക്തീകരണം. ഹരിതകേരളം മിഷന്‍, ശുചിത്വ മിഷന്‍, ക്ലീന്‍ കേരളകമ്പനി, തദ്ദേശ സ്ഥാപനം എന്നിവരെല്ലാം പങ്കാളിയായ ഈ ബൃഹത് പദ്ധതി ഇന്ന് സംസ്ഥാനത്ത് .ഗ്രാമ-നഗര പ്രദേശങ്ങളിലായി 35,214 വനിതകള്‍, 4,438 യൂണിറ്റുകളിലായി ഇപ്പോള്‍ ഹരിത കര്‍മ്മ സേനയുടെ ഭാഗമാണ്. ഒരാള്‍ക്ക് സേവനത്തിനുള്ള പ്രതിഫലമായി മാസം ?5,000 മുതല്‍ ?10,000 വരെ ലഭിക്കും. പ്രവര്‍ത്തന ദിനങ്ങള്‍ മാസത്തില്‍ 10 മുതല്‍ 30 ദിവസം വരെയാണ്. ഓരോ പഞ്ചായത്തിലും ഹരിത കര്‍മ്മ സേനാംഗങ്ങള്‍ പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്ന ദിവസങ്ങളും ലഭിക്കുന്ന വേതനവും വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു. ഇത് ഓരോ വാര്‍ഡിലെയും വീടുകളുടെയും സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും എണ്ണത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. മറ്റുള്ള തദ്ദേശ സ്ഥാപനങ്ങളില്‍ ഹരിതകര്‍മ്മ സേനയുടെ പ്രവര്‍ത്തനം പ്രാഥമിക ഘട്ടത്തിലുമാണ്. ഹരിത കര്‍മസേനയില്‍ ഭൂരിഭാഗം പ്രവര്‍ത്തകരും സ്ത്രീകളാണ്, അവരില്‍ പലരും കുടുംബശ്രീ യൂണിറ്റുകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവര്‍.നിലവില്‍ 35,214  കുടുംബശ്രീ വനിതകളാണ് പരിശീലനം നേടി സംരംഭ മാതൃകയില്‍ തദ്ദേശസ്ഥാപനങ്ങളില്‍ പ്രവര്‍ത്തനം ആരംഭിക്കാന്‍ സജ്ജരായത്. വികേന്ദ്രീകൃത മാലിന്യ സംസ്‌ക്കരണവും അജൈവമാലിന്യങ്ങള്‍ ചംക്രമണം ചെയ്യുന്നതു വഴി പുനരുപയോഗവും നാടിന്റെ മാലിന്യ പ്രശ്‌നത്തിന് ഒരു പരിഹാരവും സ്ത്രീകള്‍ക്ക് മികച്ച വരുമാന മാര്‍ഗ്ഗവുമൊക്കെയായി ഹരിതകര്‍മ്മ സേന വളരുകയാണ്. ഇത് സ്ത്രീകള്‍ക്ക് സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക പദവിയും നല്‍കുന്നു. തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പിന്തുണയോടെ, അവര്‍ക്ക് വാഹനങ്ങള്‍, യൂണിഫോമുകള്‍, തിരിച്ചറിയല്‍ കാര്‍ഡുകള്‍, പരിശീലനം തുടങ്ങിയവ നല്‍കപ്പെടുന്നു, ഇത് അവരുടെ പ്രവര്‍ത്തനം കൂടുതല്‍ കാര്യക്ഷമമാക്കുന്നു. ഈ സ്ത്രീകള്‍, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിന്റെ ബോധവാഹകരായി, സമൂഹത്തില്‍ ഒരു മാറ്റത്തിന്റെ പ്രതീകമായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

5.നൂതനത്വവും സ്വയംപര്യാപ്തത: ഹരിത കര്‍മസേന, മാലിന്യങ്ങളില്‍ നിന്ന് പുതിയ ഉല്‍പ്പന്നങ്ങള്‍ സൃഷ്ടിക്കുക, റീസൈക്ലിംഗ് പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, ഹരിത സംരംഭങ്ങള്‍ ആരംഭിക്കുക എന്നിവയിലൂടെ സ്വയംപര്യാപ്തത കൈവരിക്കാന്‍ ശ്രമിക്കുന്നു. പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യങ്ങള്‍ ഉപയോഗിച്ച് ബാഗുകള്‍, മറ്റ് ഉപയോഗപ്രദമായ വസ്തുക്കള്‍ എന്നിവ നിര്‍മിക്കുന്നത് ഈ നൂതനത്വത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. ഇത്തരം സംരംഭങ്ങള്‍ മാലിന്യ സംസ്‌കരണത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക മൂല്യം വര്‍ധിപ്പിക്കുകയും, പ്രവര്‍ത്തകര്‍ക്ക് അധിക വരുമാനം നല്‍കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഡിജിറ്റല്‍ മാലിന്യ നിര്‍വഹണം

ഹരിത കേരള മിഷനും സുചിത്വ മിഷനും ചേര്‍ന്ന് ഹരിതമിത്രം സ്മാര്‍ട്ട് ഗാര്‍ബേജ് മോണിറ്റര്‍ സിസ്റ്റം (ഹരിതമിത്രം ആപ്പ്) ആരംഭിച്ചു. HKS-ന്റെ വീടുകളില്‍ നിന്നുള്ള ശേഖരണം, മിനി മെറ്റീരിയല്‍ ശേഖരണ കേന്ദ്രങ്ങള്‍, റിസോഴ്‌സ് റിക്കവറി സെന്ററുകള്‍, വീടുകളിലെയും സ്ഥാപനങ്ങളിലെയും മാലിന്യ നിര്‍വഹണം എന്നിവ ഈ ആപ്പ് വഴി ഏകോപിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഉപയോക്തൃ ഫീസ്, ശേഖരിച്ച മാലിന്യ വില്‍പ്പനയില്‍ നിന്നുള്ള വരുമാനം എന്നിവയുടെ വിവരങ്ങളും ആപ്പില്‍ ലഭ്യമാണ്. വാര്‍ഡ് തലം മുതല്‍ സംസ്ഥാന തലം വരെയുള്ള പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍ ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമില്‍ ഏകോപിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആപ്പിന്റെ വെബ് പോര്‍ട്ടല്‍ മാലിന്യ നിര്‍വഹണ സേവനങ്ങള്‍ ഏകോപിപ്പിക്കുകയും നിരീക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പൊതുജനങ്ങള്‍ക്ക് വിവരങ്ങള്‍ ആക്‌സസ് ചെയ്യാനും പോരായ്മകള്‍ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കാനും പരാതികള്‍ രജിസ്റ്റര്‍ ചെയ്യാനും ആപ്പില്‍ ഒരു പ്രത്യേക മൊഡ്യൂള്‍ ഉണ്ട്. തത്സമയ വിവരങ്ങള്‍ വാര്‍ഡ് തലം മുതല്‍ സംസ്ഥാന തലം വരെ ലഭ്യമാണ്. പൊതുജനങ്ങള്‍ക്ക് പ്രാദേശിക മലിനീകരണ പ്രശ്‌നങ്ങള്‍ ആപ്പ് വഴി പ്രാദേശിക സ്ഥാപനങ്ങള്‍ക്ക് റിപ്പോര്‍ട്ട് ചെയ്യാം. ആപ്പ് രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളായി പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളില്‍ നടപ്പാക്കപ്പെടുന്നു. ആദ്യ ഘട്ടം 376 സ്ഥാപനങ്ങളില്‍ (4 കോര്‍പ്പറേഷനുകള്‍, 59 മുനിസിപ്പാലിറ്റികള്‍, 313 ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകള്‍) പൂര്‍ത്തിയാകുന്നു. എല്ലാ വീടുകളിലും സ്ഥാപനങ്ങളിലും QR കോഡുകള്‍ സ്ഥാപിക്കുകയാണ് ആദ്യപടി. ഇതിന്റെ പകുതിയോളം സ്ഥലങ്ങളില്‍ QR കോഡ് സ്‌കാന്‍ ചെയ്ത് മാലിന്യ ശേഖരണം ആരംഭിച്ചു. ഈ വര്‍ഷാവസാനത്തോടെ മുഴുവന്‍ ശേഖരണവും ഈ രീതിയിലേക്ക് മാറും.

^{REPRESENTATIVE IMAGE | PHOTO : WIKI COMMONS}
സമൂഹത്തിലെ സ്വാധീനം

ഹരിത കര്‍മസേന, കേരളത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹിക, സാമ്പത്തിക മേഖലകളില്‍ ശ്രദ്ധേയമായ മാറ്റങ്ങള്‍ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഹരിത കര്‍മസേന പദ്ധതി, അംഗങ്ങളെ വെറും മാലിന്യ ശേഖരണക്കാര്‍ എന്നതിനപ്പുറം, പരിസ്ഥിതി ബോധവല്‍ക്കരണ പ്രവര്‍ത്തകരായി സാമൂഹികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെടാന്‍ സഹായിച്ചു. പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യം കൂട്ടിയിടുന്നതിന്റെയും കത്തിക്കുന്നതിന്റെയും ദോഷഫലങ്ങളെക്കുറിച്ച് പൊതുജനങ്ങളെ ബോധവല്‍ക്കരിക്കുന്നതില്‍ അവര്‍ മുന്‍നിരയിലാണ്.

ഹരിത കര്‍മസേന പദ്ധതി, പിന്നോക്ക സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലത്തില്‍ നിന്നുള്ള സ്ത്രീകളെ തൊഴില്‍ ശക്തിയില്‍ ഉള്‍പ്പെടുത്തി. ഇത് ഹരിത കര്‍മസേനയെ വെറും മാലിന്യ ശേഖരണക്കാര്‍ എന്നതിനപ്പുറം, പരിസ്ഥിതി ബോധവല്‍ക്കരണ പ്രവര്‍ത്തകരായി സാമൂഹികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെടാന്‍ കാരണമായി. ഈ സ്ത്രീകള്‍ സാമ്പത്തികമായും സാമൂഹികമായും ദുര്‍ബല വിഭാഗങ്ങളില്‍ നിന്നുള്ളവരാണ്.

സഹകരണവും പങ്കാളിത്തവും

ഹരിത കര്‍മസേന, ഹരിതകേരളം മിഷന്‍, കുടുംബശ്രീ, ശുചിത്വ മിഷന്‍, ക്ലീന്‍ കേരള കമ്പനി, തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങള്‍ എന്നിവയുടെ സഹകരണത്തോടെയാണ് പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്നത്. ഈ പങ്കാളിത്തം, പദ്ധതിയുടെ വിജയത്തിന് അടിസ്ഥാനമാണ്. ഓരോ സ്ഥാപനവും അതിന്റെ വൈദഗ്ധ്യവും വിഭവങ്ങളും പങ്കുവെച്ച്, ഹരിത കര്‍മസേനയുടെ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍ കാര്യക്ഷമമാക്കുന്നു.

^{REPRESENTATIVE IMAGE | PHOTO : WIKI COMMONS}
ഹരിത കര്‍മസേനയുടെ സ്വാധീനം

ഹരിത കര്‍മസേനയുടെ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍ കേരളത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹിക, സാമ്പത്തിക മേഖലകളില്‍ വലിയ മാറ്റങ്ങള്‍ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇനി പറയുന്നവയാണ് അതിന്റെ പ്രധാന സ്വാധീനങ്ങള്‍:

സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും ശുചിത്വം: ഹരിത കര്‍മസേന, ശുചിത്വത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം സമൂഹത്തില്‍ പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതില്‍ മുന്‍നിരയിലാണ്. വീടുകളില്‍ ജൈവ, അജൈവ മാലിന്യങ്ങള്‍ വേര്‍തിരിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത, മാലിന്യ സംസ്കരണത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ രീതികള്‍ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ജനങ്ങളെ ബോധവല്‍ക്കരിക്കുന്നു. വാതില്‍പ്പടി ശേഖരണം എന്ന സംവിധാനം ജനങ്ങള്‍ക്ക് സൗകര്യപ്രദവും ശുചിത്വ മാനദണ്ഡങ്ങള്‍ പാലിക്കാന്‍ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്.

മാലിന്യ നിര്‍മാര്‍ജനം: ടണ്‍ കണക്കിന് മാലിന്യങ്ങള്‍ ശേഖരിക്കപ്പെടുകയും ശാസ്ത്രീയമായി സംസ്‌കരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെ, തുറസ്സായ സ്ഥലങ്ങളിലെ മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങള്‍ ഗണ്യമായി കുറഞ്ഞു. ഈ സംരംഭം, സംസ്ഥാനത്തെ ജലാശയങ്ങളില്‍ അടിഞ്ഞുകൂടുന്ന ഖരമാലിന്യങ്ങള്‍ കുറയ്ക്കുകയും, സമുദ്ര മാലിന്യം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.ഇത് പൊതുസ്ഥലങ്ങളുടെ ശുചിത്വവും, ജല-മണ്ണ് മലിനീകരണം കുറയ്ക്കലും സാധ്യമാക്കി. മാലിന്യം കൂട്ടിയിടുന്നതും കത്തിക്കുന്നതും കുറയ്ക്കുന്നതിലൂടെ ഈ സംരംഭം ഹരിതഗൃഹ വാതക ഉദ്വമനം കുറയ്ക്കുന്നു. ശുചിത്വ ബോധവല്‍ക്കരണം: മാലിന്യ വേര്‍തിരിക്കലിന്റെ പ്രാധാന്യം ജനങ്ങള്‍ മനസ്സിലാക്കി, ശുചിത്വ ശീലങ്ങള്‍ വ്യാപിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. വാതില്‍പ്പടി ശേഖരണം, ജനങ്ങള്‍ക്ക് ശുചിത്വ ശീലങ്ങള്‍ പാലിക്കാന്‍ എളുപ്പമാക്കി.

^{REPRESENTATIVE IMAGE | PHOTO : WIKI COMMONS}
തൊഴില്‍ സൃഷ്ടി: 28,000-ലധികം തൊഴിലവസരങ്ങള്‍, പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകള്‍ക്ക്, സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. ഇത് സാമ്പത്തിക ശാക്തീകരണത്തിനും, സാമൂഹിക പദവി വര്‍ധനയ്ക്കും വഴിയൊരുക്കി. സാമ്പത്തിക സ്വയംപര്യാപ്തത: റീസൈക്ലിംഗ്, പുതിയ ഉല്‍പ്പന്ന നിര്‍മാണം എന്നിവയിലൂടെ സാമ്പത്തിക സ്വയംപര്യാപ്തത കൈവരിക്കുന്നു. ഇത് പ്രവര്‍ത്തകര്‍ക്ക് അധിക വരുമാനവും, പദ്ധതിയുടെ സുസ്ഥിരതയും ഉറപ്പാക്കുന്നു.

പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം: മലിനീകരണം കുറയ്ക്കുകയും, പ്രകൃതി വിഭവങ്ങള്‍ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു. ജൈവ മാലിന്യങ്ങള്‍ കമ്പോസ്റ്റ്, ബയോഗ്യാസ് എന്നിവയാക്കി മാറ്റുന്നതും, അജൈവ മാലിന്യങ്ങള്‍ റീസൈക്ലിംഗിനായി തരംതിരിക്കുന്നതും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിന് സഹായിക്കുന്നു.

സമുദായ പങ്കാളിത്തം: ഹരിത കര്‍മസേന, ഹരിത കേരളം മിഷന്‍, കുടുംബശ്രീ, ശുചിത്വ മിഷന്‍, ക്ലീന്‍ കേരള കമ്പനി എന്നിവയുമായി സഹകരിച്ച് പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്നു. ഈ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ വൈദഗ്ധ്യവും വിഭവങ്ങളും പങ്കുവെച്ച്, പദ്ധതിയുടെ വിജയം ഉറപ്പാക്കുന്നു.

വെല്ലുവിളികളും ഭാവി ദിശകളും

എല്ലാ വിജയകരമായ പദ്ധതികള്‍ക്കും വെല്ലുവിളികള്‍ ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ഹരിത കര്‍മസേനയുടെ കാര്യത്തില്‍, ജനങ്ങളുടെ ബോധവല്‍ക്കരണത്തിന്റെ കുറവ്, ചില പ്രദേശങ്ങളില്‍ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെ പരിമിതികള്‍, ഫണ്ടിംഗ് പ്രശ്‌നങ്ങള്‍ എന്നിവ ഇതില്‍ പ്രധാനമാണ്. ചില പ്രദേശങ്ങളില്‍, ജനങ്ങള്‍ മാലിന്യങ്ങള്‍ വേര്‍തിരിച്ച് നല്‍കാന്‍ തയ്യാറാകാത്തത് ഹരിത കര്‍മസേനയുടെ പ്രവര്‍ത്തനത്തെ ബാധിക്കുന്നു. കൂടാതെ, മെറ്റീരിയല്‍ കളക്ഷന്‍ ഫെസിലിറ്റികളുടെയും റിസോഴ്‌സ് റിക്കവറി ഫെസിലിറ്റികളുടെയും അപര്യാപ്തത, മാലിന്യ സംസ്‌കരണ പ്രക്രിയയെ മന്ദഗതിയിലാക്കുന്നു. ഈ വെല്ലുവിളികള്‍ പരിഹരിക്കാന്‍, കൂടുതല്‍ ബോധവല്‍ക്കരണ പരിപാടികള്‍, സാങ്കേതിക പിന്തുണ, അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസനം, സര്‍ക്കാര്‍-സ്വകാര്യ പങ്കാളിത്തം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. ഭാവിയില്‍, ഹരിത കര്‍മസേനയ്ക്ക് കൂടുതല്‍ ഹരിത സംരംഭങ്ങള്‍ ആരംഭിക്കാനും, സാമ്പത്തിക സ്വയംപര്യാപ്തത വര്‍ധിപ്പിക്കാനും, കേരളത്തെ ഒരു മാലിന്യരഹിത സംസ്ഥാനമാക്കി മാറ്റാനും സാധിക്കും. ഉദാഹരണത്തിന്, പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യങ്ങള്‍ ഉപയോഗിച്ച് കൂടുതല്‍ നൂതന ഉല്‍പ്പന്നങ്ങള്‍ നിര്‍മിക്കുക, ബയോഗ്യാസ് ഉല്‍പ്പാദനം വര്‍ധിപ്പിക്കുക, ശുചിത്വ ബോധവല്‍ക്കരണ പരിപാടികള്‍ ശക്തിപ്പെടുത്തുക എന്നിവ ഭാവി ലക്ഷ്യങ്ങളാകാം.

^{REPRESENTATIVE IMAGE | PHOTO : WIKI COMMONS}
ഭാവി ദര്‍ശനം

ഓരോ ദിവസവും കേരളം പുറന്തള്ളുന്ന ടണ്‍കണക്കിന് മാലിന്യത്തിന്റെ ശേഖരണവും സംസ്‌കരണവും ഇടര്‍ച്ചയില്ലാതെ ഒരുപരിധി വരെ നടത്തുന്നത് ഹരിത കര്‍മ്മ സേനയാണ്. ബ്രഹ്‌മപുരം, കുരീപ്പുഴ, ഗുരുവായൂരിലെ ചൂല്‍പ്പറമ്പ് തുടങ്ങിയ മാലിന്യ നിക്ഷേപ കേന്ദ്രങ്ങള്‍, ഹരിത കര്‍മ്മ സേന തിരിച്ചുപിടിച്ച പൊതു ഇടങ്ങളാണ്. ഗുരുവായൂരിലെ ശവക്കോട്ട ഉള്‍പ്പെടെ നിരവധി മാലിന്യ കേന്ദ്രങ്ങള്‍ ഇന്ന് പൂങ്കാവനങ്ങളും പാര്‍ക്കുകളുമായി മാറിയിട്ടുണ്ട്. മാലിന്യ പരിപാലന രംഗത്ത് കേരളം കൈവരിച്ച മാറ്റത്തിന് ഹരിത കര്‍മ്മ സേനയുടെ വിയര്‍പ്പും അധ്വാനവുമാണ് അടിസ്ഥാനം.

ഹരിത കര്‍മസേന, കേരളത്തെ ഒരു മാലിന്യരഹിത സംസ്ഥാനമാക്കി മാറ്റാനുള്ള ദീര്‍ഘകാല ദര്‍ശനത്തോടെയാണ് പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്നത്. പുതിയ സാങ്കേതിക വിദ്യകള്‍ സ്വീകരിക്കുക, കൂടുതല്‍ റീസൈക്ലിംഗ് യൂണിറ്റുകള്‍ സ്ഥാപിക്കുക, ഹരിത സംരംഭങ്ങള്‍ വിപുലീകരിക്കുക എന്നിവയാണ് ഭാവി ലക്ഷ്യങ്ങള്‍. കൂടാതെ, യുവാക്കളെ ഈ മേഖലയിലേക്ക് ആകര്‍ഷിക്കുന്നതിനും, സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളിലൂടെ ബോധവല്‍ക്കരണം വര്‍ധിപ്പിക്കുന്നതിനും ഊന്നല്‍ നല്‍കുന്നു.

ഹരിത കര്‍മസേന, കേരളത്തിന്റെ ശുചിത്വ മേഖലയില്‍ ഒരു വിപ്ലവം സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, സ്ത്രീ ശാക്തീകരണം, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം, സുസ്ഥിര വികസനം എന്നിവയെ കേന്ദ്രീകരിച്ച്, ഈ സംരംഭം കേരളത്തിന്റെ ഹരിത ഭാവി രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. സ്ത്രീകള്‍ക്ക് തൊഴിലവസരങ്ങള്‍ നല്‍കി, ടണ്‍ കണക്കിന് മാലിന്യങ്ങള്‍ ശാസ്ത്രീയമായി സംസ്‌കരിച്ച്, ശുചിത്വ ശീലങ്ങള്‍ ജനങ്ങള്‍ക്കിടയില്‍ വ്യാപിപ്പിച്ച്, ഹരിത കര്‍മസേന കേരളത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതി-സാമൂഹിക ഭൂപടത്തില്‍ ഒരു നാഴികക്കല്ലായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ജനങ്ങളുടെ സഹകരണവും, സര്‍ക്കാര്‍-സ്വകാര്യ പങ്കാളിത്തവും, സാങ്കേതിക നവീകരണവും ഉറപ്പാക്കുന്നതിലൂടെ, ഹരിത കര്‍മസേന കേരളത്തെ ഒരു ഹരിതാഭമായ, മാലിന്യരഹിത ഭാവിയിലേക്ക് നയിക്കും. ഈ സംവിധാനം സുസ്ഥിര വികസനത്തിന്റെ ഒരു മികച്ച ഉദാഹരണമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഹരിത കര്‍മസേനയുടെ സേവന മൂല്യങ്ങള്‍, കേരളത്തിന്റെ ഹരിത ഭാവിയെ കൂടുതല്‍ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിന് പ്രചോദനമാണ്.

ഹരിത കര്‍മ്മ സേനയ്ക്ക് ഒരു പ്രധാന ആവശ്യമുണ്ട്: കൃത്യമായ മാസവേതനം നിശ്ചയിക്കണം. കേരളത്തെ വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കാനുള്ള ശുചിത്വ സൈന്യമായാണ് സര്‍ക്കാര്‍ ഹരിത കര്‍മ്മ സേനയെ കാണുന്നത്. ഇഎസ്‌ഐ, പിഎഫ് പോലുള്ള ആനുകൂല്യങ്ങള്‍ നല്‍കി തൊഴില്‍ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കണം. അതിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം ഈ ആശയം കൊണ്ടുവന്ന ഇടതുപക്ഷ സര്‍ക്കാരിനാണ്.