അന്യരെക്കുറിച്ചുള്ള പരിഗണനയാണ് സംസ്‌കാരം - ഇതാണ് എന്നെ ആദ്യമായി, ഗാഢമായി ആകർഷിച്ച സാനുമാസ്റ്റരുടെ വാക്യം. ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുസ്തകങ്ങളിലൊന്നും വായിച്ചതല്ല. എറണാകുളം മഹാരാജാസ് കോളേജിൽ എം എ വിദ്യാർഥിയായി ചേർന്നപ്പോൾ, ആദ്യക്ലാസുകളിലൊന്നിൽ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞതാണ്. അതിന് മുമ്പുതന്നെ ഞാൻ സാനുമാസ്റ്ററെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. ആദ്യം കാണുന്നത് കൂത്താട്ടുകുളത്തെ സി ജെ സ്മാരകപ്രസംഗസമിതിയുടെ പരിപാടികളിലാകണം. തലയോലപ്പറമ്പ് ഡി ബി കോളേജിലാണ് ഞാൻ ബിരുദപഠനം നടത്തിയത്. അവിടെ അന്നുണ്ടായിരുന്ന മാമ്പുഴ അപ്പുക്കുട്ടൻസാറും രതിടീച്ചറും സാനുമാസ്റ്റരുടെ ശിഷ്യരും കടുത്ത ആരാധകരുമാണ്. അവർ അദ്ദേഹത്തെപ്പറ്റി ധാരാളം പറയും. അങ്ങനെയിരിക്കെ അവിടെയൊരു പ്രസംഗം ചെയ്യാൻ മാസ്റ്റർ വന്നിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചില ലേഖനങ്ങൾ വായിച്ചിട്ടുണ്ട്. പക്ഷേ ലേഖനങ്ങളിൽ വായിച്ചതോ പ്രസംഗങ്ങളിൽ കേട്ടതോ ഒന്നും മനസ്സിൽ തങ്ങിനില്ക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ ക്ലാസിൽ കേട്ട ആ വാക്യം കൂടെപ്പോന്നു. അത് പ്രാവർത്തികമാക്കാൻ വളരെക്കുറച്ചേ എനിക്ക് സാധിച്ചിട്ടുള്ളുവെങ്കിലും ആ വാക്യം മങ്ങാതെ നില്ക്കുന്നു. സംസ്‌കാരത്തെപ്പറ്റിയും സംസ്‌കാരപഠനത്തെപ്പറ്റിയും കുറച്ചൊക്കെ പഠിക്കാനും ആലോചിക്കാനും പിന്നീട് അവസരമുണ്ടായി. സംസ്‌കാരമെന്നത് ഒട്ടും ലളിതമല്ല, ഭാഷയിലെ സങ്കീർണമായ വാക്കുകളിലൊന്നാണെന്ന് മനസ്സിലായി. എങ്കിലും ആ വാക്യത്തിന്റെ ശോഭ കുറയുന്നില്ല.

വിജ്ഞാനത്താൽ നയിക്കപ്പെടുന്നതും സ്‌നേഹത്താൽ പ്രചോദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതുമായ ജീവിതമെന്ന ബർട്രാൻഡ് റസ്സലിന്റെ ആദർശം സാനുമാഷ് പലപ്പോഴും പ്രസംഗങ്ങളിലും സംഭാഷണങ്ങളിലും ഉദ്ധരിക്കാറുണ്ട്. 1928ൽ ജനിച്ച, രണ്ടാം ലോകയുദ്ധകാലത്ത് കൗമാരവും യൗവനോദയവും കഴിച്ച, സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും സ്വാതന്ത്ര്യം നേടിയ സമയത്തും യുവാവായി ജീവിച്ച, കേരളത്തിലെ വലിയ സാമൂഹികപരിവർത്തനങ്ങൾക്ക് സാക്ഷ്യം വഹിച്ച ഒരാൾക്ക് റസ്സലിന്റെ ആ ആശയം വഴികാട്ടിയാകുന്നതിൽ അദ്ഭുതമില്ല. മാനവികതാവാദപരമെന്ന് സാമാന്യമായി പറയാവുന്ന ആ വീക്ഷണം മാത്രമല്ല അന്ന് പ്രബലമായിരുന്നത്. ദേശീയതാബോധത്തിലൂന്നിയ വീക്ഷണവും സോഷ്യലിസ്റ്റ്-കമ്യൂണിസ്റ്റ് ആശയഗതികളുമെല്ലാം, ഒരുപക്ഷേ അതിനെക്കാൾ ശക്തമായിരുന്നു. അവയെ തുറന്നെതിർത്തുകൊണ്ടോ വാദിച്ചു തോല്പിച്ചുകൊണ്ടോ അല്ല പ്രൊഫ. എം കെ സാനു ഈ മാനവികവീക്ഷണത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചതെന്ന് തോന്നുന്നു. സി ജെ തോമസ്, എം ഗോവിന്ദൻ, പി കെ ബാലകൃഷ്ണൻ, അയ്യപ്പപ്പണിക്കർ മുതലായവരുമായുള്ള ഗാഢസൗഹൃദവും ആശയവിനിമയവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈഷണികജീവിതത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ പ്രധാനമായിരുന്നുവെന്ന് രചനകളിൽ നിന്നും അഭിമുഖസംഭാഷണങ്ങളിൽ നിന്നും മനസ്സിലാക്കാം. അവരിൽ ചിലരെല്ലാം മുൻപറഞ്ഞ വീക്ഷണങ്ങളെ തുറന്ന് വിമർശിച്ചിട്ടുള്ളവരുമാണ്. സാനുമാസ്റ്റർ ആ വഴിയിൽ കാര്യമായൊന്നും എഴുതിയിട്ടില്ല. സാഹിത്യവിമർശനത്തിലാണ് അദ്ദേഹം ഏർപ്പെട്ടിരുന്നത്. പക്ഷേ ആ രാഷ്ട്രീയാന്തരീക്ഷത്തിന്റെയും ചിന്താസന്ദർഭത്തിന്റെയും സ്പന്ദനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. അതിൽ നിന്ന് സ്വാംശീകരിച്ച ആശയമാണ് റസ്സലിന്റെ വാക്യത്തിൽ അദ്ദേഹം കണ്ടതെന്നു പറയാം.

^{ബർട്രാൻഡ് റസ്സൽ | PHOTO: WIKI COMMONS}
സാഹിത്യപഠനങ്ങളും വിമർശനങ്ങളുമാണ് ആദ്യഘട്ടത്തിൽ എം കെ സാനു എഴുതിയവയെല്ലാം തന്നെ. കവിത, നോവൽ, നാടകം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനതത്ത്വങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്ന പ്രബന്ധങ്ങളും ആശാൻ, വള്ളത്തോൾ മുതലായവരുടെ കവിതകൾ വിശകലനം ചെയ്യുന്ന ലേഖനങ്ങളും വാൾട്ട് വിറ്റ്മാൻ, ദസ്തയേവ്‌സ്‌കി മുതലായവരുടെ രചനകൾ അപഗ്രഥിക്കുന്ന പഠനങ്ങളും അവയിൽ മുഖ്യമാണ്. ‘രാജവീഥി’ എന്ന പുസ്തകം ഇതിന് നല്ല ഉദാഹരണമാണ്. കലയിലെ പ്രചാരണാംശത്തെ അദ്ദേഹം അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ആത്മാവിഷ്‌കാരമെന്ന നിലയിൽ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ സവിശേഷതകളിൽ ശ്രദ്ധിക്കുന്ന വിശകലനരീതിയാണ് അദ്ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നത്. കാലുഷ്യമില്ലാത്ത ഭാഷയിൽ, വേണ്ടത്ര വിശദീകരണങ്ങളോടെ വായനക്കാരെ കൂടെ കൊണ്ടുപോകുന്ന രചനാരീതിയാണതെന്നു തോന്നിയിട്ടുണ്ട്.

വൈദേശികസാഹിത്യകൃതികളുടെ ആസ്വാദനം സാനുമാസ്റ്റരുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന രചനാമേഖലയാണ്. ആ ലേഖനങ്ങളിൽ മുൻപറഞ്ഞ രചനാരീതി കൂടുതൽ തെളിഞ്ഞ് കാണാം. ആസ്വദിക്കുകയും ആസ്വദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രചനാരീതിയാണത്. നാടകങ്ങളും നോവലുകളുമാണ് അദ്ദേഹം പഠനത്തിന് തെരഞ്ഞെടുത്ത കൃതികളിലേറെയും. ഗ്രീക്ക് ദുരന്തനാടകങ്ങൾ, അയനസ്‌കോയുടെയും ബെക്കറ്റിന്റെയും പ്രസിദ്ധനാടകങ്ങൾ, കാറൽ ചാപ്പെക്കിന്റെ ആർ.യു.ആർ, സാർത്രിന്റെ ഇൻ ക്യാമറ, പിരാന്തലോയുടെ ആറു കഥാപാത്രങ്ങൾ നാടകകൃത്തിനെ തേടി തുടങ്ങിയ നാടകങ്ങളും കുറ്റവും ശിക്ഷയും, ഇവാൻ ഇല്ലിച്ചിന്റെ മരണം, കേണലിന് ആരും എഴുതുന്നില്ല തുടങ്ങി അനേകം നോവലുകളും അദ്ദേഹം പഠനവിധേയമാക്കുന്നു. അതിർവരമ്പുകളില്ലാതെ, ഉന്നതാത്മാക്കളുടെ ജീവരക്തം എന്നീ കൃതികളിൽ മിക്കവാറും വിദേശസാഹിത്യകൃതികൾ മാത്രമാണ് വിഷയമാകുന്നത്.

നാടകം സാനുമാസ്റ്റരുടെ പ്രധാനപഠനമേഖലകളിലൊന്നാണ്. അതിൽത്തന്നെ ദുരന്തനാടകത്തോട് പ്രത്യേക താത്പര്യമുണ്ട്. ദുരന്തനാടകം അജയ്യതയുടെ അമരസംഗീതം എന്ന പേരിൽ സാമാന്യം വലിയൊരു പുസ്തകവും അദ്ദേഹം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ആത്മഹത്യ, മരണം മുതലായ ദുരന്തങ്ങളെപ്പറ്റിയുള്ള വിചാരങ്ങളാണ് എത്ര ശോകമയം ലോകം എന്ന ചെറിയ പുസ്തകത്തിലുള്ളത്.

^{പ്രൊഫ. എം കെ സാനു | PHOTO: WIKI COMMONS}
കുന്തീദേവി എന്നൊരു നോവലും ഏതാനും കഥകളും അദ്ദേഹം എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. നോവലും അതിലേറെ നാടകവും സാനുമാസ്റ്ററെ ഗാഢമായി ആകർഷിക്കാൻ കാരണമെന്തായിരിക്കും? മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വൈചിത്ര്യങ്ങളും സങ്കീർണതകളും പ്രഹേളികാസ്വഭാവവും വിസ്തൃതിയിലും സൂക്ഷ്മതയിലും ആഖ്യാനം ചെയ്യുന്ന രൂപങ്ങളാണവ എന്നതായിരിക്കണം. ജീവിതത്തിന്റെ പിടിതരായ്കയെപ്പറ്റി വലിയ നോവലുകളും നാടകങ്ങളും നമ്മെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. സാമാന്യമായി നോക്കിയാൽ കഥാപാത്രവൃത്തികൾക്ക് രണ്ടിലും പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മലയാളസാഹിത്യത്തിൽ ഇവയോടൊപ്പം കവിതകളും അദ്ദേഹം സവിശേഷപഠനത്തിന് വിധേയമാക്കുന്നു. ആശാൻ കവിത തന്നെയാണ് അതിൽ മുഖ്യം. ആശാൻ കവിത പഠിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് ആ കാവ്യലോകത്തേക്കുള്ള ഒരു പ്രവേശികയാണ് അശാന്തിയിൽനിന്നു ശാന്തിയിലേക്ക്. പിന്നീട് 2020ന് ശേഷം ആശാന്റെ ഓരോ ഖണ്ഡകാവ്യവും വിശദീകരിക്കുന്ന ഒറ്റയൊറ്റപ്പുസ്തകങ്ങളും അദ്ദേഹം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. സാഹിത്യവിമർശനമെന്നതിനെക്കാൾ പഠിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഗ്രന്ഥങ്ങളാണവ. അയ്യപ്പപ്പണിക്കരുടെ ഏതാനും കവിതകളുടെ പഠനമാണ് അയ്യപ്പപ്പണിക്കർ നിഷേധത്തിന്റെ ചാരുരൂപം.